Ыдыктыг Библия: 4 Хааннар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:34:03.644931+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. 4 Хааннар

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

4 Хааннар

4 Хааннар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

Хаанныг чагырга үези

Дөрткү ном

Киирилде

Бо номда Израиль биле Иудея күрүнелер дугайында мурнундагы номда тоожуушкун уламчылап, бистиң эрага чедир IX вектиң ортан үезинден VI вектиң ортан үезинге чедир үени хаара тудуп турар. Номну ийи кол кезекке чарып болур: 1) ассирийлерниң Самарияны 722 чылда эжелеп алганынга чедир ийи күрүнениң төөгүзү (1–17 эгелер); 2) вавилончуларның Иерусалимни 586 чылда эжелеп алганынга чедир мурнуу күрүнениң төөгүзү (18–25 эгелер).

Израильчилерниң Дээрги-Бурган-Чаяакчыга шынчы эвези дээш, Ооң оларга хөй катап сагындырып турганын ёзугаар, ол бүгү айыыл-халап олар-биле болган. Иерусалимни узуткааны болгаш Иудеяның чурттакчы чонунуң хөй кезиин Вавилонче тудуп аппарганы еврей чоннуң төөгүзүнде эң чугула үелерниң бирээзи апарган.

Номнуң бир дугаар чартыында эң улуг кичээнгей – Бурганның медээчизи Элисейде. Ол болза Илия медээчиниң өөреникчизи болгаш салгакчызы турган.

1

Илия биле Охозия

1^1Израильдиң хааны Ахав өлген соонда+, Моав Израильге удур тура халаан+.

2Охозия хаан Самарияда ордузунуң үстүкү өрээлиниң соңгазындан кээп дүшкеш+, кемдей берген. Ол элчилеринге: «Бо кемдээшкинден экириир-экиривезимни Экрон хоорайның+ бурганы Веелзевулдан+ барып айтырыңар» – деп чагааш, айбылап чорудупкан+.

3Ынчан Дээрги-Чаяакчының төлээзи Тешви чурттуг Илияга+: «Самарияның хаанының айбылапкан улузунга уткуштур баргаш, оларга: „Израильде Бурган чок бе, чүге силер Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып бар чыдыр силер? – деп чугаалаар сен. – 4Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы хаанга: ‘Ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен’ – деп дамчытты“» – дээн.

Илия чорупкаш, ынчалдыр дыңнаткан.

5Айбылаткан элчилер Охозияже дедир чедип кээрге, ол: «Чүге ээп келдиңер?» – деп айтырган.

6Олар: «Биске уткуштур бир кижи үнүп келди – деп харыылааннар. – Ол кижи биске: „Силерни айбылап чорудупкан хаанче ээп келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыдыңар: Израильде Бурган чок бе, чүге сен Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып, улус айбыладың? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – диди».

7Хаан олардан: «Силерге уткуштур үнүп келгеш, ол сөстерни чугаалаан кижиниң хевири кандыг-дыр?» – деп айтырган.

8Олар: «Селбегер, белинде хөм курлуг кижи болду» – деп харыылааннар+.

Хаан: «Ол болза Тешви чурттуг Илия-дыр» – дээн.

9Ынчангаш хаан Илияже шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың даг бажында олурган Илияны көрүп кааш, олче үнүп келгеш: «Бурганның кижизи, хаан: „Дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

10А Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон дээрден от дүжүп келгеш+, баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен+.

11Хаан ынчан Илияже өске шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың Илияга: «Бурганның кижизи, хаан: „Доп-дораан дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

12Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон Бурганның оду дээрден дүжүп келгеш, баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен.

13Хаан ынчан үшкү шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың дагже үнүп кээп, Илияның мурнунга дискектенип олура дүшкеш: «Бурганның кижизи! Мээң амы-тынымны, силерниң чалчаларыңар болур бо бежен кижиниң амы-тынын хайыралаарыңарны дилеп тур мен! 14Дээрден дүжүп келген от биеэги ийи баштыңны бежен-бежен шерии-биле кады чипти чоп. А ам мээң амы-тынымны өршээп көрүңер!» – деп чаннып чугаалаан.

15Дээрги-Чаяакчының төлээзи Илияга: «Бо кижи-биле кады бар, оон кортпа» – дээн.

Илия ынчан тургаш, баштың-биле кады хаанче бада берген. 16Хаанга ол: «Дээрги-Чаяакчы: „Сен Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып, элчилер ыдып турар-дыр сен. Израильде Бурган чок бе, Ооң сөзүн Бодундан айтырып болбас чүве бе? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – деп тур» – дээн.

17Дээрги-Чаяакчының Илияны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар хаан өлүп калган. Охозия оолдуг болбаан чүве-дир, ынчангаш ооң дуңмазы[*] Иехорам Охозияның орнунга хаан апарган. Ынчан Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорамның чагыргазының ийиги чылы турган.

18Охозияның кылган өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

2

Бурганның Илияны дээрже алгаш барганы

2^1Дээрги-Чаяакчы Илияны казыргы иштинге дээрже көдүре бээр деп барган үеде+ Илия биле Элисей+ Галгалдан+ кел чыткан. 2Илия Элисейге: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Вефилче чорудуп тур» – дээн.

А Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан.

Олар ийилээ Вефилче чорупкан. 3Вефилге Бурганның медээчилериниң бөлүү Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден[*] чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

4Илия: «Элисей, сен маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иерихонче+ чорудуп тур» – дээн.

«Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле, силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп, Элисей харыылаан. Оон олар ийилээ Иерихонче чорупкан. 5Иерихонга Бурганның медээчилери Элисейге келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден* чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

6Илия аңаа: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иордан хемче чорудуп тур» – дээн.

Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан. Оон олар ийилээ чорупкан. 7Кажан олар Иорданның чанынга доктаай бээрге, Бурганның бежен медээчизи келгеш, олардан ырадыр дужааштыр туруп алган. 8Илия тонун уштуп, дүрүп алгаш, сугну ооң-биле сопкан. Суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, олар хемни кургаг черлеп кеже бергеннер+. 9Олар кеже бээрге, Илия Элисейден: «Мени сенден чарып, алгаш баар бетинде, сеңээ чүнү кылып берейн? Чүнү дилээр сен?» – деп айтырган.

Элисей: «Бурганның силерде бар күжүнден ийи дакпыр үлүгнү салгап алган болзумза+» – деп харыылаан.

10«Берге-ле чүве дилеп турар-дыр сен – деп, Илия харыылаан. – Бир эвес мени сенден канчаар алгаш баарын көөр болзуңза, сээңии-биле болур, а көрбес болзуңза, ындыг чүве болбас».

11Олар орукка чугаалажып бар чыдырда, хенертен оттуг дайынчы терге болгаш оттуг аъттар көстүп келгеш, оларны чарып каапкан. Илия казыргы иштинге дээрже көдүрлү берген. 12Элисей ону көрбүшаан: «Ачай! Ачай! Израильдиң дайынчы тергелери, аъттыг шерии!» – деп алгырып турган+.

Элисей Илияны оон ыңай көрбейн баргаш, кеткен хевин качыгдалдан ийи чара ора соп каапкан.

13Илияның черже кээп дүшкен тонун Элисей ап алгаш, дедир чоруткаш, Иорданның эриинге туруп алган. 14Ол Илияның кээп дүшкен хевин тудуп алгаш, сугну ооң-биле сопкаш: «Илияның Бурганы Дээрги-Чаяакчы кайыл ынчаш?!» – дээн.

Ол сугну соптарга, суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, Элисей оон хемни кеже берген. 15Бурганның Иерихонда медээчилери Элисейни ырактан көрүп кааш: «Илияга турган күчү-күш Элисейже шилчий берген-дир» – дээннер. Олар аңаа уткуштур үнүп келгеш, черге чедир мөгейгеннер.

16Медээчилер: «Чалчаларыңар бисте бежен шыырак эр кижи бар-дыр. Оларга силерниң дээргиңерни барып дилээрин чөпшээреп көрүңерем. Дээрги-Чаяакчының Сүлдези ону алгаш баргаш, кандыг-бир дагда азы шынаада октапкан чадавас+» – дээннер.

Элисей: «Чок, оларны чорутпаңар» – деп харыылаан.

17Ынчалза-даа олар аажок ээрешкеш туруп бээрге, ол чөпшээрежип: «Улузуңарны чорудуптуңар» – дээн.

Бежен кижи чорудуптарга, айбылаткан улус Илияны үш хүн дилээш, тыппаан. 18Олар Иерихонга артып калган турган Элисейже ээп кээрге, ол: «Силерге „Чорбаңар!“ деп чугааладым чоп» – дээн.

Элисейниң кылган кайгамчык чүүлдери

19Иерихон хоорайның чурттакчылары Элисейге: «Дээрги, көрүп турарыңар дег, бо хоорай эки черде турар-дыр, ынчалза-даа суу багай болгаш чери үнүш-дүжүт чок-тур» – дээннер.

20Ол: «Меңээ чаа аяктан эккелгеш, ынаар дустан уруп калыңар» – дээн.

Олар аякты эккелгеннер. 21Элисей суг бажынче барып, дусту ынаар урупкаш: «Дээрги-Чаяакчы: „Мен бо сугну экиртип кагдым. Моон соңгаар ооң уржуу-биле өлүм-даа болбас, чер-даа үнүш-дүжүт чок болбас“ – деп чугаалады» – дээн.

22Амдыгаа чедир ол суг Элисейниң чугаалаан сөзүн ёзугаар эки-чаагай бооп арткан.

23Элисей оортан Вефилче үнүпкен. Ол орукка чорда, хоорайдан бичии оолдар үнүп келгеш, ону кочулап: «Эй, тас-баштыг, моон чоруп чор! Эй, калчанмай, чоруп чор!» – деп алгыржып турган+.

24Ол эргилип келгеш, оларже көргеш, Дээрги-Чаяакчының ады-биле каргап каан. Арыгдан ийи кыс адыг үнүп келгеш, оолдарның аразындан дөртен ийизин үзерлеп каапкан.

25Оортан Элисей Кармил дагже чорупкан+, а оон Самарияже ээп келген.

3

Моавтың аштырыышкыны

3^1Иудеяның хааны Иосафаттың чагыргазының он сески чылында Ахавтың оглу Иехорам Самарияга Израильдиң хааны апаргаш, он ийи чыл чагырган. 2Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Чүгле ада-иези хире хөйнү үүлгетпээн, чүге дээрге ачазының тургузуп кааны Ваалга тураскааткан көжээни+ ол чайладып каапкан. 3Ындыг-даа болза, ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирип каан хаанның бачыттарындан чайлаваан, олардан ойталаваан+.

4Моавтың хааны Меша хөй малдыг турган чүве-дир. Ол Израильдиң хаанынга үндүрүг төлеп, 100 000 хойну база 100 000 кошкарның кыргаан дүгүн чорудуп берип турган. 5А кажан Ахав өлүп каарга, Моавтың хааны Израильдиң чаа хаанынга удур тура халаан+. 6Ынчан Иехорам хаан Самариядан үнгеш, бүгү израиль аг-шеригни чыып алган. 7Ол оон ыңай Иудеяның хааны Иосафатка: «Моавтың хааны меңээ удур тура халыды. Сен мээң-биле кады Моавка удур дайылдажып үнер сен бе?» – деп сөс дамчыдып, элчилер ыткан+.

Иосафат: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум-даа, аъттарым-даа сээң чонуң, аъттарың ышкаш болур» – деп харыылаан.

8Оон ол: «Кандыг орук-биле чоруур бис?» – деп айтырган.

Иехорам: «Эдомнуң ээн кургаг ховузун тавараан орук-биле» – деп харыылаан.

9Израильдиң хааны, Иудеяның хааны болгаш Эдомнуң хааны+ орукче үнүпкеннер. Дескинер орук-биле чеди хүн чораан соонда, аг-шеригге-даа, олар-биле кады чораан мал-маганга-даа ижер суг артпаан.

10«Аа халак! – деп, Израильдиң хааны чугаалаан. – Дээрги-Чаяакчы бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле чыып алган-дыр+».

11А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының медээчизи канчап чок болду, ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрзе чүл?» – деп айтырган+.

Израильдиң хаанының бир дүжүмеди: «Мында Шафаттың оглу Элисей бар-дыр, ол Илияның хол чуур суун кудуп берип, чалчазы бооп турган кижи» – деп харыылаан.

12Иосафат: «Дээрги-Чаяакчының сөзү Элисейде-дир» – дээн.

Израильдиң хааны, Иосафат хаан болгаш Эдомнуң хааны медээчиже чорупканнар.

13Элисей Израильдиң хаанынга: «Чүге менден чүве айтырып тур сен? Ачаң биле аваңның бурганнарының медээчилеринче бар+» – дээн.

Израильдиң хааны аңаа: «Чок, барбас мен, чүге дээрге бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле Дээрги-Чаяакчы чыып алган болгай» – деп харыылаан.

14Элисей: «Аңаа бараан болуп турарым Аг-шериглиг дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Иудеяның хааны Иосафатты хүндүлээрим аажок болду, оон башка сенче көрүнмес-даа, сени эскербес-даа ийик мен. 15А ам менче хөгжүмчү кижиден эккелиңер» – дээн+.

Хөгжүмчү ойнап турда, Дээрги-Чаяакчының холу Элисейни башкарып эгелээрге+, 16ол мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы: „Бо шынааны дургаар хөй-хөй оңгарлардан казыңар[*]“ – деп тур. 17Чүге дээрге Ол: „Силер хат-даа, чаъс-даа көрбес силер, а бо шынааны суг дола бээр, силер боттарыңар-даа, мал-маганыңар-даа, бүгү дириг амытаннарыңар-даа ону ижер“ – деп чугаалаан болгай. 18Дээрги-Чаяакчыга ол болза чүү-даа эвес-тир; Ол Моавты база силерниң холуңарга хүлээдип бээр. 19Силер кандыг-даа быжыглалдыг хоорайны, кандыг-даа шилиндек хоорайны эжелеп аар силер. Бүгү чимистиг ыяштарны кезип+, суг баштарын дуй базырып, дүжүткүр шөлдерни даштар-биле хөме октап кааптар силер».

20Даартазында эртен, далган-тараа өргүлү кылыр үеде+, хенертен Эдомнуң талазындан суг агып баткаш, чер кырын дола берген. 21А моавтар, үш хаанның олар-биле чаалажып кел чыдарын дыңнааш, дайынчы кур куржанып шыдаар бүгү улузун чыггаш, кызыгаарга туруп алганнар. 22Олар эртен эрте туруп кээрге, хүн суг кырында чырып турган. Моавтарга мурнунда аккан кызылзымаар суг хан ышкаш кылдыр сагындырган.

23«Хан-дыр! – деп, олар чугаалааннар. – Бо хааннар аразында чаалашкаш, бот-боттарын чок кылып алган-дыр. Моав ам оларны үптээр дээн-дир».

24Оон моавтар израиль турлагга кээрге, израильчилер уткуй үнгеш, оларны чылча шаварга, олар дезипкеннер. Израильчилер моавтарны сүрүп, кыргып-хыдыырын соксатпаан. 25Олар моав хоорайларны үрегдеп бузуп каапканнар, дүжүткүр шөлдерже дайынчы бүрүзү даш шывадап тургаш, хөме октап каапканнар. Олар бүгү суг баштарын дуй базырып, бүгү чимистиг ыяштарны кезип каапканнар. Чүгле Кир-Харешет хоорайга+ даш ханалар артып калган. Даш октаар чепсектиг дайынчылар ону база бүзээлепкеш, халдап келгеннер.

26Моавтың хааны тулчуушкунга аштырып турарын көрүп кааш, хылыш-биле чепсегленген 700 кижи эдертип алгаш, Эдомнуң хаанынче[*] чаза таварып эртерин шенээн. Ынчалза-даа шыдавайн барган. 27Ынчан ол бодунуң соонда хааннаар ужурлуг турган дун оглун алгаш, ону хоорай ханазынга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр өргүпкен+. Ол чорук израильчилерге удур улуг килеңни хайныктырган[*]. Израиль шериг хоорайдан аткаарлап, боттарының черинче ээп келген.

4

Кайгамчык олива үзү

4^1Бурганның бир медээчизиниң кадайы ыглап-сыктап, Элисейден дуза дилээн: «Силерниң чалчаңар, мээң ашаам, өлүп калды. Силер билир-ле болгай силер: ол хөөкүй Дээрги-Чаяакчыдан коргар чораан кижи. А ам аңаа акша чегдирген кижи келгеш, мээң ийи оглумну кулданып аар деп тур+».

2Элисей аңаа: «Сеңээ кандыг дуза көргүзейн? Бажыңыңда чүү барын чугаалап көрем» – дээн.

«Силерниң чалчаңар мээң бажыңымда чүү-даа чок – деп, херээжен харыылаан. – Чүгле доңгада бичии олива үзү бар».

3Элисей аңаа: «Бүгү кожаларыңның куруг саваларын барып дилеп эккел, көвүдедир чыып ал. 4Ооң соонда бажыңыңче киргеш, эжииң хаап ал, чүгле бодуң база оолдарың турар силер. Оон шупту саваларже доңгаңда үстен кудар сен. Бирээзин долдургаш-ла, ыңай тургузуп каап турар сен» – дээн.

5Ол херээжен чоруткаш, эжиин хаап алган, бажыңга чүгле боду база оолдары турганнар. Оолдары саваларны ап бээрге-ле, авазы долдуруп турган. 6Кажан савалар шупту долдуртуна бээрге, херээжен кижи бир оглунга: «Ам бир савадан ап бер» – дээн. А оглу: «Ам чаңгыс-даа сава артпаан-дыр» – деп харыылаан. Үс ынчан төгүлбестей берген.

7Дулгуяк херээжен ол дугайында Бурганның кижизинге барып чугаалаарга, демгизи: «Үстү барып садыпкаш, өрең төлевит, а артып калган акша оолдарың-биле кады чурттаарыңарга четчир» – дээн.

Элисейниң Сунем чурттуг херээженниң оглун диргискени

8Бир катап Элисей Сунем хоорайга келген+. Аңаа бир бай-шыдалдыг херээжен кижи чурттап турган. Ол херээжен медээчини бодунуң бажыңынга доктаап, чемненир кылдыр дилеп алган. Элисей Сунем хоорайны таварып эрткен санында-ла, аңаа доктаагаш, чемненип ап турган. 9Ол херээжен ашаанга: «Үргүлчү бажыңывыс чаны-биле эртип турар кижи – Бурганның ыдыктыг кижизи деп билир мен. 10Бажың кырынга улуг эвес өрээлден кылгаш, ол кижиге орун-дөжек, стол-сандай салып, чырыткыдан тургузуп берээли. Биске кээп тура, ол аңаа доктаап турзун» – дээн.

11Бир катап Элисей ынаар чедип келгеш, өрээлче үне бергеш, дыштанып чыдып алган. 12Оон ол бодунуң чалчазы Гиезийге+: «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээн.

Чалча кыйгырыптарга, херээжен Элисейже чедип келген.

13Элисей чалчазынга: «Ол херээженге мону дамчыт: бисче сагыш салып, бодуңну бергедедип тур сен. Бис сеңээ чүнү кылып берээли? Хаан-биле азы шериг баштыңы-биле сен дээш дилег кылып, чугаалажыылы бе?» – дээн.

Херээжен: «Бодумнуң чонум аразында эки чурттап чор мен, ажырбас» – деп харыылаан.

14Элисей чалчазындан: «Аңаа чүнү кылып берзе экил?» – деп айтырган.

Гиезий: «Харын, оглу чок кижи бо, а ашаа кырып калган» – деп харыылаан.

15Элисей ынчан: «Ону кый девит» – дээн.

Гиезий кый дептерге, демги херээжен эжик аксынга туруп алган.

16Элисей: «Келир чылын, бо-ла үеде, холуңга оглуңну көдүрүп алган турар сен» – дээн+.

«Чок, дээргим – деп, херээжен удурланган. – Бурганның кижизи, чалчаңар мени мегелевейн көрүңерем!»

17Элисейниң аңаа чугаалаанын ёзугаар, дараазында чылын, ол-ла үеде, ол херээжен иштели бергеш, оол уруг божуп алган.

18Оол оон өзүп келген. Бир катап ол тараа кезикчилериниң аразында турган ачазынче чорупкан. 19Оглу ачазынга: «Бажым! Бажым аарып тур!» – дээн.

Ачазы чалчазынга: «Бо оолду авазынче аппар» – дээн.

20Чалча оолду көдүрүп алгаш, авазынга чедире берген. Оглу авазының хойнунга дүъшке чедир олургаш, өлүп калган. 21Авазы тургаш, оглун Бурганның кижизиниң орунунга барып салып кааш, эжиин хаггаш, үне берген. 22Оон ол ашаан кыйгырып алгаш: «Чалчаларың бирээзин база бир элчигенден чорудуп берип көрем, мен Бурганның кижизинге дүрген чедипкеш, ээп кээйн» – дээн.

23«Бөгүн ынаар барган херээң чүл? – деп, ашаа айтырган. – Ай чаазының байырлалы-даа эвес-тир+, амыр-дыш хүнү-даа эвес-тир».

Кадайы: «Бүгү чүве эки болур» – деп харыылаан.

24Оолдуң авазы элчигенни эзертеп, мунгаш, чалчага: «Чедип алгаш, чорувут. Мени камнава, чугаалаваан шаамда, доктаавас сен» – дээн.

25Херээжен кижи чоруткаш, Кармил дагда Бурганның кижизинге чедип келген. Бурганның кижизи ону ырактан-на көрүп кааш, чалчазы Гиезийге: «Көр даан, Сунем чурттуг херээжен ышкажыл! 26Аңаа уткуштур маңнап баргаш: „Амыр-менди-ле сен бе? Ашааң амыр-менди бе? Оглуң амыр-менди бе?“ – деп айтыр» – дээн. Ол херээжен: «Амыр-менди тур бис» – деп харыылаан.

27А даг кырында Бурганның кижизинче үнүп келгеш, херээжен кижи ооң буттарындан кужактаныпкан+. Гиезий ону чайладыр идиптер дээш чеде бээрге, Бурганның кижизи: «Ону дүвүретпе! Ажыг-шүжүү аажок улуг кижи-дир, а Дээрги-Чаяакчы ону менден чажырып, меңээ чугаалаваан-дыр+» – дээн.

28«Мен дээргим силерден оол дилээн ийик мен бе? – деп, херээжен чугаалаан. – „Идегелим хей оттурбайн көрүңерем“[*] – дивежик мен бе?»

29Элисей ынчан Гиезийге: «Куржанып алгаш+, холуңга мээң даянгыыжымны тудуп алгаш+, чорувут. Кандыг-бир кижи-биле ужурашсыңза, мендилешпе; сээң-биле кандыг-бир кижи мендилежир болза, харыылава+. Мээң даянгыыжымны оолдуң арнынче салып каг» – дээн.

30А оолдуң авазы: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – дээн.

Ынчан Элисей туруп келгеш, ол херээженниң соондан чорупкан.

31Гиезий оларны мурнап бар чыткан болгаш, даянгыышты оолдуң арнынче салып каан, ынчалза-даа кандыг-даа харыы шуут чок болган+. Гиезий Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Оол одунмады+» – деп дыңнаткан.

32Элисей бажыңче киргеш, көөрге, ооң орун-дөжээнде өлүг оол чыткан. 33Ол өрээлче кире бергеш, ийилээ артары-биле эжикти хаап, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн+. 34Оон ол орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып ап+, бодунуң аксын – ооң аксынче, карактарын – карактарынче, холдарын – холдарынче чыпшыр дегзип алган. Элисей оолдуң кырынга чаттылдыр чыдып аарга, ооң мага-боду чылый берген. 35Элисей туруп келгеш, өрээлге аай-дедир кылаштапкаш, оон катап база орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып алган. Оол чеди катап азыргаш, карактарын ажыдыпкан. 36Медээчи Гиезийни кый депкеш: «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээрге, демгизи айбыны күүсеткен.

Херээжен кижи чедип кээрге, Элисей: «Оглуңну ап ал» – дээн.

37Ава чоокшулап келгеш, медээчиниң будунуң баарынче кээп дүжүп, сөгүрген. Оон оглун ап алгаш, үне берген+.

Пашта хораннап каан быдаа

38Элисей Галгалче+ ээп келген. Ол черде аш болуп турган. Бурганның бөлүк медээчилери ооң мурнунга олурда, Элисей чалчазынга: «Улуг паштан тиккеш, бо медээчилерге быдаадан хайындырып бер» – дээн.

39Медээчилерниң бирээзи шөлче ногаа чыып үне бергеш, бир черлик үнүш тып алган. Ол ооң черлик чимистерин хойнунга эңдере чыып алган ээп келгеш, оларны доорааш, быдаалыг пашче киир каапкан. Оларның кайызы-даа ол үнүштү билбес болган. 40Быдааны улуска кудуп берген. А олар чип эгелээш-ле: «Бурганның кижизи, пашта өлүм бар-дыр!» – деп алгыржып, чемни чип шыдавайн барганнар.

41Элисей: «Далгандан эккелиңер» – дээн.

Ол далганны пашче урупкаш: «Улуска кудуп бериңер, чемнензиннер» – дээн.

Быдаалыг пашта хоралыг чүү-даа артпаан болган.

Бурганның чүс медээчизин Элисейниң тоттурганы

42Ваал-Шалиша хоорайдан+ бир кижи келгеш, Бурганның кижизинге баштайгы дүжүттен быжырган чээрби арбай боовазы болгаш хавыы чазылбаан кызыл-тас баштары эккеп берген. Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер» – дээн+.

43Ооң чалчазы: «Чүс кижини мооң-биле канчап чемгерип шыдаар мен?» – деп айтырган.

А Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы: „Олар тоттур чемненип аар, харын-даа артып каар“ – деп чугаалады» – дээн.

44Ынчан чалча аъш-чемни медээчилерге үлеп берген. Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар олар тоттур чемненип алган, чем харын-даа артып калган.

5

Нееманның аарыын экирткени

5^1Арамей хаанның шериг баштыңчызы Нееман деп кижи турган+. Дээргизи ону улуг кижи деп санап, хүндүлээр турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону дамчыштыр арамей черге тиилелгени хайырлап турган чүве-дир. Нееман шылгараңгай дайынчы-даа болза, кеш аарыглыг кижи болган+. 2Бир катап арамей дайынчы бөлүктер Израильче халдаашкын кылгаш, бичии кыс уруг тудуп эккелген. Ол уруг Нееманның кадайынга бараан болуп эгелээн. 3Уруг бодунуң дээргизинге: «О, мээң дээргим Бурганның Самарияда медээчизинге баргаш келген болза! Медээчи ооң аарыын адырып кааптар-дыр ийин» – дээн.

4Нееман бодунуң дээргизинге баргаш, израиль черден келген уругнуң чүнү чугаалаанын дамчыткан.

5«Баргаш кел харын – деп, арамей хаан чугаалаан. – А мен Израильдиң хаанынга чагаа бижип бээр мен».

Нееман 10 талант мөңгүн, 6000 шекел алдын[*] болгаш 10 солуп кедер хеп ап алгаш, чорупкан. 6Ол Израильдиң хаанынга «Бо чагаа-биле кады сенче мээң дүжүмедим Нееманны чорудуп олур мен, ооң кеш аарыын адырып берем» деп бижээн чагаа эккелген.

7Израильдиң хааны чагааны номчааш, кеткен хевин качыгдалдан ора тырткаш: «Өлүрүп-даа, тынгарып-даа шыдаар Бурган мен бе мен?+ Бо кижиниң кеш аарыын адырып каар кылдыр, арамей хаан ону менче чүге чорутканы ол? Билдингир херек-тир, мээң-биле бактажыр чылдак дилеп турары ол-дур ооң+» – дээн.

8Бурганның кижизи Элисей Израильдиң хаанының качыгдалдан хевин ора тыртып каапканын дыңнааш, аңаа: «Чүге кеткен хевиң ора тыртып алдың? Ол кижи меңээ келгеш, Израильде Бурганның медээчизи барын билип алзын» – деп сөс дамчыткан.

9Нееман аъттарлыг, чуузаларлыг халдып келгеш, Элисейниң бажыңынче кирер черге доктаай берген. 10Элисей олче бодунуң чалчазын айбылап: «Барып, Иордан хемге чеди катап чунуп каавыт+ – мага-бодуң экирип, арыгланы бээр сен» – деп сөглеткен.

11Нееман килеңней бергеш, чоруй барган. Ол: «Мен израиль медээчи үнүп кээп, мурнумга туруп алгаш, бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырып, холу-биле аарыг черимге деггеш, кеш аарыын менден адырып каар боор деп бодадым. 12Дамаскының хемнери Авана биле Фарфар Израильдиң бүгү сугларындан эки эвес чүве бе? Мен ол хемнерге чунуп алгаш, арыгланы берип болбас турган мен бе?» – дээн.

Нееман эргилгеш, килеңи хайныгып, дедир чоруй барган. 13Ооң чалчалары чоокшулап кээп, аңаа: «Ачавыс, бир эвес медээчи силерге кандыг-бир берге чүүл чугаалаан болза, ону кылыр-ла турдуңар ыйнаан. Ол силерге чүгле: „Чунуп каавыт – арыгланы бээр сен“ – дээрге, чүге ынчап болбазыл?» – дээннер.

14Ынчан Нееман Бурганның кижизиниң чугаалаанын ёзугаар барып, Иорданның суунга чеди катап шымныптарга, ооң мага-боду экирип, чаш уругнуу дег арыг апарган. 15Нееман болгаш ону үдеп чораан бүгү улус Бурганның кижизинче ээп келген. Медээчиниң мурнунга туруп алгаш, ол: «Бүгү чер-делегейде Израильдиң Бурганындан өске Бурган чогун мен ам билип алдым+. Ынчангаш чалчаңар мээң белээмни хүлээп ап көрүңерем» – дээн.

16Бурганның кижизи: «Бараан болуп турарым дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: белээңни хүлээп албас мен!» – дээн.

Демгизи чеже-даа албадаарга, медээчи ойталап каапкан+. 17Нееман ынчан: «Бир эвес алыр хөңнүңер чок болза, силерниң чалчаңар меңээ ийи элчиген сөөртүп аппаар хире довурактан берзин. Чүге дээрге силерниң чалчаңар моон соңгаар Дээрги-Чаяакчыдан өске бурганга бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдер эккеп салбас[*]. 18Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңар мени чүгле чаңгыс чүүл дээш өршээзин: мээң дээрги хааным Риммон бурганга мөгеер дээш ооң өргээзинче кирип тура, мээң холумга чөленип аар кижи, ынчан мен база мөгеер апаар мен. Риммоннуң өргээзинге ол мөгейиишкиним дээш, Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңарны өршээзинем» – дээн.

19Элисей: «Амыр-тайбың чоруй барып көр» – дээн.

Гиезийниң хоптак чоруу

Нееман дыка ыраваанда, 20Бурганның кижизи Элисейниң чалчазы Гиезий+ «Мээң дээргим арамей Нееманның эккелген белээн албайн, салып чорудупту. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ооң соондан маңнап чоруткаш, кандыг-бир чүвезин ап аайн» деп бодаан. 21Гиезий Нееманның соондан маңнап чорупкан. Нееман соондан маңнап орар кижини көрүп кааш, аңаа уткуштур чуузазындан дүжүп келгеш: «Менди-чаагай-ла бе?» – деп айтырган.

22«Менди-чаагай бис – деп, Гиезий харыылаан. – Дээргим мени: „Эфрем дагларындан ийи аныяк медээчи чедип келди. Оларга бир талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хептен берип көрем“ – деп чугаалазын дээш чорутту» – дээн.

23Нееман: «Ынчанмайн канчаар! Ийи-даа талантыдан ап ал» – деп харыылаан.

Ол Гиезийни бүзүредип тургаш, ийи талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хепти ийи шоодайга суп берген. Шоодайларны ийи чалчазынга ап бээрге, олар Гиезийниң мурнунга шоодайларны чүктеп алгаш чорупканнар. 24Гиезий тейже үнүп келгеш, ол бүгүнү чалчалардан ап алгаш, бажыңынга чажырып каан. А чалчаларны чорудуптарга, олар чана бергеннер. 25Ооң соонда ол бодунуң дээргизиниң мурнунга кээп туруп алган. Элисей: «Гиезий, сен каяа чордуң?» – деп айтырган.

Демгизи: «Силерниң чалчаңар мен кайнаар-даа барбадым» – деп харыылаан.

26А Элисей аңаа: «Кажан ол кижи чуузазындан сеңээ уткуштур дүжүп кээп турда, мээң чүрээм сени үдеп турбажык бе? Акша-мөңгүн, идик-хеп, олива ыяштар, виноград шөлдери, сүрүг малдар, эр, кыс чалчалар алыр үе эвес-тир. 27Нееманның кеш аарыы сеңээ база сээң үре-салгалыңга кезээ мөңгеде чыпшынып артсын» – дээн.

Гиезий Элисейниң бажыңындан кеш аарыындан хар ышкаш агара берген үнүп келген+.

6

Элисей болгаш балды

6^1Бурганның медээчилери Элисейге: «Дыңнаңар даан, силерниң башкарылгаңар адаанда чурттап турарывыс бо чер биске дыкпыш-тыр. 2Биске Иордан хемче баарын чөпшээреп көрүңерем. Кайывыс-даа бир чудуктан ап алгаш, аңаа чурттаар бажың-савадан тудуп аалы» – дээннер.

Ол: «Чаа, барыңар» – деп харыылаан.

3Оларның бирээзи: «Чалчаларыңар бис-биле кады барыксавайн-дыр силер бе?» – деп айтырган.

Элисей: «Баргай-ла мен» – деп харыылааш, 4медээчилер-биле кады чорупкан. Олар Иордан хемге келгеш, ыяш кезип эгелээннер. 5Оларның бирээзи ыяш ужуруп турда, балдызының демир бизи сугже кээп дүшкен.

«Аа халак, дээргим! – деп, ол алгыра берген. – Ачылап алган балдым чүве!»

6Бурганның кижизи: «Кайнаар кээп дүштү?» – деп айтырган.

Кажан демгизи ол черни көргүзерге, Элисей будук одура шапкаш, ынаар октаптарга, балдызының бизи суг кырынга салдап үнүп келген. 7Элисей: «Ооңну ап ал» – дээн.

Демги кижи холун сунгаш, балдызының бизин ап алган.

Элисей болгаш согурарган арамейлер

8Арамей хаан Израильге удур чаалажып турган. Ол бодунуң дүжүметтери-биле сүмележип: «Турлаамны дуу орта база дуу орта тип аар мен» – деп шиитпирлеп турган.

9А Бурганның кижизи Израильдиң хаанынче кижи айбылап: «Ол черни таварып эртеринден кичээн! Ында арамейлер туруп алган-дыр» – деп сөгледипкен.

10Израильдиң хааны Бурганның кижизиниң айыткан черин хынадып турган. Элисей хаанны хөй катап баш бурунгаар сагындырган; хаан ындыг черлерге сезиктиг болур турган. 11Арамей хаан ол дээш аажок дүвүрээн. Ол бодунуң дүжүметтерин кыйгырып алгаш: «Меңээ чугаалаңар, бистиң улузувустан кым Израильдиң хаанынга медээ чедирип турарыл?» – деп айтырган.

12«Кым-даа эвес, дээрги хааным – деп, дүжүметтерниң бирээзи харыылаан. – Израиль чурттуг Элисей медээчи удуур өрээлиңерге чугаалаан сөстериңерни безин Израильдиң хаанынга катаптап чугаалап шыдаар кижи-дир».

13«Ооң кайда турарын барып билип эккелиңер – деп, хаан дужааган, – мен ону тудуп эккээр кылдыр улус чорудуптайн».

Хаанның улузу аңаа: «Ол Дотанда+ турар-дыр» – деп дыңнатканнар. 14Хаан ынаар аъттар, дайынчы тергелер болгаш хөй шериг чорудупкан. Олар дүне када келгеш, хоорайны бүзээлеп алганнар. 15Даартазында эртен медээчиниң чалчазы эртежик тургаш, үнүп көөрге, хоорайны аъттарлыг, дайынчы тергелерлиг шериг бүзээлеп алган болган.

Чалча: «Ах, дээргим, канчаар бис ам?» – деп айтырган.

16«Кортпа – деп, медээчи харыылаан. – Бистиң талавыста шериг оларның талазында шеригден хөй-дүр+».

17Элисей оон: «О, Дээрги-Чаяакчы, көрүп шыдаар кылдыр, ооң караан ажыдып берем» – деп мөргээн.

Дээрги-Чаяакчы чалчаның караан ажыдып берген. Ынчан ол топтап көөрге, дагны оттуг аъттар, дайынчы тергелер шыва апкан болган+, олар Элисейни долгандыр турган. 18Кажан арамейлер Элисейже шимчеп үнүптерге, ол Дээрги-Чаяакчыга: «Бо чонну согурартып каап көрем» – деп мөргээн.

Элисейниң дилээн ёзугаар Дээрги-Чаяакчы дайзыннарны согурартып каан+. 19Элисей оларга: «Ол орук, ол хоорай бо эвес-тир. Мээң соомдан чоруптуңар. Мен силерни дилеп турар кижиңерге чедирип каар мен» – дээн.

Оон оларны Самарияга чедире берген. 20Арамейлер хоорайже кирип кээрге, Элисей: «О, Дээрги-Чаяакчы, бо улус көөр кылдыр, оларның карактарын ажыдып берем» – деп дилээн.

Дээрги-Чаяакчы оларның карактарын ажыдып бээрге, олар Самарияда турарын көрүп кааннар. 21Израильдиң хааны оларны көрүп кааш, Элисейден: «Ачай, бо улусту кыра шаап кааптайн бе?» – деп айтырган.

22«Хоржок, өлүрбе – деп, медээчи харыылаан. – Бодуңнуң хылыжың база ча-согунуң дузазы-биле тудуп албаан улузуңну өлүрбес ужурлуг сен. Оларга аъш-чем биле сугдан бериңер+, чемненип алгаш, боттарының дээргизинче чана берзиннер».

23Хаан оларга улуг дой белеткеп бээрге, арамейлер ижип-чип шаг болган. Оон оларны салып чорудуптарга, олар дээргизинче ээп келгеннер. Арамей дээрбечи бөлүктер ооң соонда израиль черже халдап көрбээн.

Бүзээлеттирген Самарияда коргунчуг аш

24Элээн үе эрткенде, арамей хаан Венадад+ бүгү аг-шериин чыггаш, халдап үнгеш, Самарияны бүзээлеп алган. 25Хоорайга коргунчуг аш эгелээн. Бүзээлээшкин аажок узамдыкканындан элчиген бажын сезен шекел мөңгүнге, а бичии көге-буга өдээн беш шекел мөңгүнге садып турган.

26Израильдиң хааны бир катап хоорай ханазының кыры-биле эртип бар чыдырда, бир херээжен кижи аңаа: «Дээрги хааным, дузалап көрүңерем!» – деп алгырып, дилег кылган+.

27Хаан: «Бир эвес сеңээ Дээрги-Чаяакчы дузалавайн турар болза, мен сеңээ канчап дузалап шыдаар мен? Шаңдан бе, виноград сы базар оңгардан бе?» – деп харыылаан.

28Хаан оон: «Чүү болганы ол?» – деп айтырган.

Ол херээжен: «Дуу херээжен меңээ: „Оглуңну бер, бөгүн ону чиили, а даарта мээң оглумну чиир бис“ – диди. 29Мээң оглумну хайындыргаш, чип алдывыс+. Дараазында хүнде мен аңаа: „Оглуңну бер че, ам ону чиили“ – дидим. А ол оглун чажырыпты» – дээн.

30Херээжен кижиниң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора соп каапкан. Ол хана кырлап бар чыдырда, чон хаанның ора соп каапкан хевиниң адаанда качыгдалдың самдар хеви барын көрүп каан. 31Хаан: «Бир эвес Шафаттың оглу Элисейниң бажын бөгүн ооң эктинге арттырып каар болзумза, Бурган мени канчаар-даа кезеткей аан!» – дээн.

32Ол бодунуң айбычызын медээчиже чорудупкан. Элисей бажыңынга чоннуң баштыңнары-биле кады олурган. Айбычы келбээнде, чоннуң баштыңнарынга ол: «Бо өлүрүкчү менче бажым алыр кижи чорудупканын билир силер бе? Көрдүңер бе, айбычы чедип кээрге, эжикти хаап, ооң мурнунга дуглап алгаш, киирбеңер. Адыр, айбычының артында ооң дээргизиниң базымнары дагжап тур!» – дээн.

33Элисей олар-биле чугаалашпышаан турда, айбычы аңаа чедип келгеш, хаанының сөстерин дамчыткан: «Бо айыыл-халап Дээрги-Чаяакчыдан келген-дир. Мен ам Дээрги-Чаяакчыга оон ыңай идегээш чоор мен?»

7

7^1А Элисей: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна. Ол: „Даарта бо үеде Самария хоорайның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс шекел мөңгүнге садар“ – деп чугаалады» – дээн.

2Ынчан Израильдиң хаанының чөленип алгаш турганы дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза+, ындыг чүве канчап болурул?» – дээн.

Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан+.

Бүзээлээшкинниң төнчүзү

3Хоорай хаалгазының чанынга кежи аарыг дөрт кижи турган. Олар бот-боттарынга мынча дишкеннер: «Өлү бээривисти манап, маңаа олурган херээвис чүл? 4Бир эвес хоорайже баар деп шиитпирлээр болзувусса, ында аш болуп турар болгаш, аңаа өлүп каар бис. А бир эвес маңаа артып каар болзувусса, база өлүп каар бис. Арамейлерниң турлаанче баргаш, дүжүп берээли. Олар бисти диригге арттырып каар болза, амы-тынывыс үзүлбес, а тынывысты үзүп кагза, өлүп каар бис».

5Олар имиртиңде тургаш, арамей турлагже чорупканнар. Турлагның кыдыынга чоокшулап кээрге, ында кым-даа чок болган! 6Чүге дээрге Дээрги арамей шеригге дайынчы тергелер, аъттар болгаш улуг аг-шериг даажы дыңналдырыпкан чүве-дир+. Арамейлер ынчан бот-боттарынга: «Израильдиң хааны бисче халдаар дээш, хет база египет хааннарны биске удур хөлезилеп алган-дыр!» – дишкеннер. 7Олар тургаш, чадырларын, аъттарын болгаш элчигеннерин каапкаш, имиртиңде дезипкеннер. Турлаан турган хевээрзин каапкаш, амы-тынын камгалап дезипкеннер+.

8Кеш аарыглыг улус турлагның кыдыынга чеде бергеш, бир чадырже кирип келген. Олар чемненип, суксун ижип алгаш, оортан алдын-мөңгүн, хептер ап алгаш, барып чажырып кааннар. Оон дедир ээп келгеш, өске чадырже киргеш, оон база чүү-хөө алгаш, барып чажырып кааннар. 9Ооң соонда бот-боттарынга: «Бис шын эвес кылып тур бис, бо дээрге эки медээлер хүнү-дүр, а бис оларны ыыттавайн тур бис. Бир эвес даң адарын манаар болзувусса, кем-буруулуг апаар бис. Ам дораан барып, ол дугайында хаанның ордузунга дыңнадыылы» – дишкеннер.

10Олар барып, хоорайның хаалгачыларын кыйгырыпкаш: «Арамейлерниң турлаанга четкеш келдивис, а ында кижи-даа чогул, кижи үнү-даа дыңналбас-тыр. Чүгле баглап каан аъттар, элчигеннер болгаш турган хевээр артып калган чадырлар бар болду» – деп чугаалааннар.

11Хаалгачылар медээни чарлапкан, ол дугайында хаанның ордузунга айыткаан. 12Хаан дүне када туруп келгеш, бодунуң дүжүметтеринге: «Арамейлерниң бисти канчаар деп турарын силерге чугаалап берейн. Олар бистиң аштап турарывысты билир болгаш, „Израильчилер хоорайдан үнүп кээрге, диригге тудуп алгаш, хоорайынче халдап кире берээли“ деп бодап, шөлге чаштына бээр дээш, турлаан каапкан-дыр» – дээн.

13Ооң дүжүметтериниң бирээзи: «Хоорайда дириг арткан аъттарның бежин ап алгаш, чүү болганын билип эккээр кылдыр улустан чорудуптаалы. Олар, хоорайда ам-даа арткан мөөң израильчилер ышкаш, удавас дөмей-ле өлүп каар болгай» – дээн.

14Хайгыылчылар аъттарда кошкан ийи дайынчы терге ап алганнар. Хаан оларны арамей аг-шеригниң соондан чорудупкаш: «Чүү болганын барып көрүңер» – деп дужааган.

15Олар арамей аг-шеригни шуут-ла Иордан хемге чедир эдерип, бүгү орук далаштыг дескен арамейлерниң октапкан идик-хеви, шериг херексели-биле шыптынганын көрүп чорааннар. Айбылатканнар ээп келгеш, көрген чүвезин хаанга айыткааннар. 16Чон хоорайдан үнгеш, арамей турлагны үптеп каапкан. Дээрги-Чаяакчының аазаан сөзүн ёзугаар бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чүгле чаңгыс шекел мөңгүнге садып эгелээн.

17А хаан ооң холунга чөленип турганы дүжүметке хоорай хаалгазы кадартып каан. Чон ол дүжүметти хаалгага өлүр таптап каапкан. Дүжүметтиң өлүмү Бурганның кижизиниң, кажан хаан ооң бажыңынга кээп чорда, чугаалааны ёзугаар болган+. 18Бурганның кижизи хаанга: «Даарта бо үеде Самарияның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс шекел мөңгүнге садар» – дээн турган. 19Ол дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза, ындыг чүве канчап болурул?» – дээн турган. А Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан турган. 20Дүжүмет-биле ынчалдыр болган-даа: чон ону хаалгага таптап кааптарга, ол өлүп калган.

8

Сунем чурттуг херээженниң хувааглыг чери

8^1Оглун диргизип кааны херээженге+ Элисей: «Өг-бүлең-биле кады чорупкаш, турумчуп шыдаптар чериңге чуртта, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бо чуртче чеди чыл үргүлчүлээр аш ыдыпкан-дыр+» – дээн.

2Херээжен кижи дораан Бурганның кижизиниң сөзүн ёзугаар кылган. Ол өг-бүлези-биле кады чоруй баргаш, филистим черге чеди чыл чурттаан. 3Чеди чыл болгаш, ол херээжен филистим черден ээп чанып келгеш, бодунуң бажыңы биле хувааглыг черин эгидип бээрин дилээр дээш, хаанче чорупкан. 4А хаан ол үеде Бурганның кижизиниң чалчазы Гиезий-биле+ чугаалажып турган. Ол: «Элисейниң кылган бүгү өндүр улуг херектериниң дугайында меңээ чугаалап бер» – дээн.

5Гиезий хаанга Элисейниң өлген кижини канчаар диргискенин чугаалап турар аразында, дирли берген оолдуң авазы хаандан бодунуң бажыңы биле черинге хамаарыштыр дилег кылып келген. Гиезий: «Дээрги хааным, ол херээжен бо-дур, а Элисейниң диргизип кааны ооң оглу – бо-дур!» – дээн.

6Хаан херээженден айтырарга, ол аңаа чугаалап берген. Ынчан хаан ооң херээн сайгарар кылдыр бир дүжүметти быжыглап бергеш: «Бо херээженге хамааржып турган бүгү чүвени эгидип бер, ооң чурттан чоруй барган хүнүнден эгелээш, бо хүнге чедир аңаа хамааржыр шөлден кирген ажык-орулганы база эгидип бер» – дээн.

Азаилдиң арамей хаан апарганы

7Элисей Дамаскыга арамей хаан Венадад+ аарып турда, чедип келген. Хаанга «Бурганның кижизи келген-дир» деп дыңнадыптарга, 8ол Азаил деп кижиге+: «Белектен ап алгаш, Бурганның кижизин барып утку+. Ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көр, мээң бо аарыгдан экирииримни айтыр+» – дээн.

9Азаил Дамаскының дөртен теве чүъгү эң эки барааннарын белек кылдыр ап алгаш, Элисейге уткуштур чорупкан. Ол Элисейниң мурнунга кээп турупкаш: «Оглуңар, арамей хаан Венадад, мени силерден: „Бо аарыымдан экириир мен бе?“ – деп айтырары-биле айбылап чорутту» – дээн.

10Элисей: «Хаанга: „Экирий бээр-дир сен“ – деп барып чугаала. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының меңээ ажытканын ёзугаар ол ылап-ла өлүп каар кижи-дир» – дээн.

11Ол ынчан демгизинче шиглей көргеш, үзе кайгап туруп бээрге, демгизи эгени берген. Бурганның кижизи ыглап бадырыпкан.

12«Мээң дээргим чүге ыглап турар чоор?» – деп, Азаил айтырган.

«Чүге дээрге израильчилерге кандыг бак чүве кылырыңны билир-дир мен+ – деп, Элисей харыылаан. – Оларның шивээлерин өрттедип, аныяк оолдарын хылыш-биле шанчып өлүрүп, чаш төлдерин черже чылча октап+, иштиг херээженнерин хылыш-биле одура шавар-дыр сен+».

13Азаил: «Силерниң чалчаңар мен чүгле чөгенчиг ыт-тыр мен! Канчап мен ындыг улуг херектер үүлгедир мен?» – дээн.

Элисей: «Дээрги-Чаяакчы меңээ сээң арамей чоннуң хааны апаарыңны ажытты» – деп харыылаан+.

14Азаил ынчан Элисейден чоруй баргаш, дээргизинче дедир чедип келген. Венадад: «Элисей сеңээ чүү диди?» – деп айтырарга, Азаил: «Ол меңээ силерниң экирий бээриңерни чугаалады» – деп харыылаан.

15А дараазында хүнде ол чоорган алгаш, сугга өттүргеш, Венададтың арнын дуглай салып каарга, хаан өлүп калган. Азаил ооң орнунга хаан апарган.

Иорам – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 21:4-20)

16Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының бешки чылында Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорам Иудеяга хааннап эгелээн. (Иосафат ам-даа хаан бооп турган.)[*]
17Ол үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. 18Иорам Израильдиң хааннарының оруун эдерип+, Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп+ чурттап турган, чүге дээрге Ахавтың уруун кадай кылып алган чүве-дир. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 19Ындыг-даа болза, Бодунуң чалчазы Давидти бодааш, Дээрги-Чаяакчы Иудеяны узуткаарын күзевээн. Ол Давидке ооң үре-салгалы, өшпес чырыткы дег+, кажан кезээде хаан болуп чагырарын аазаан турган.

20Иорамның үезинде эдом чон Иудеяның эрге-чагыргазынга удур тура халааш, боттарынга хаан олуртуп алган+. 21Ынчангаш Иорам бүгү дайынчы тергелери-биле Цаир хоорайже чорупкан. Эдомнар ону бүзээлеп аарга, Иорам дүне када тургаш, эдомнарже, оларның дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынче халдаан. Ынчалза-даа ооң шерии аалдарынче дезе берген. 22Эдом ынчалдыр Иудеяның чагыргазының адаандан үнгеш, амдыгаа чедир аңаа чагыртпайн турар. Ол-ла үеде Ливна хоорай база ооң чагыргазының адаандан үне берген.

23Иорамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 24Иорам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Охозия ачазының орнунга хаан апарган.

Охозия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 22:1-6)

25Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он ийиги чылында Иудеяның хааны Иорамның оглу Охозия хааннап эгелээн. 26Охозия чээрби ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бир чыл чагырган. Ооң авазын Гофолия дээр турган+, ол – Израильдиң хааны Омриниң үре-салгалы чүве-дир. 27Охозия Ахавтың өг-бүлезиниң оруун эдерип, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, чүге дээрге Ахавтың өг-бүлези-биле төрелдежип алган чүве-дир.

28Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле кады арамей хаан Азаилге+ удур дайылдажыры-биле Галаадта Рамот хоорайже+ үнүпкен. Арамейлер Иехорамны балыглап кааннар. 29Иехорам хаан арамей хаан Азаил-биле Рамот чанынга тулчуп тургаш, арамейлерден алган балыгларын экиртири-биле Изреелче ээп келген. А Иудеяның хааны, Иорамның оглу Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле ужуражыр дээш Изреелче чорупкан, чүге дээрге демгизи балыгладыпкан болган.

9

Бурганның Иехуну хаан кылдыр томуйлааны

9^1Элисей медээчи өске бир медээчини кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Куржанып алгаш, олива үзү кудуп каан бо көгээржикти тудуп алгаш, Галаадта Рамотче+ чорувут. 2Ынаар чеде бергеш, Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иехуну+ тып ал. Иехуга баргаш, ону ха-дуңмазының аразындан үндүргеш, иштики өрээлче аппар. 3Бо көгээржикти алгаш, олива үзүн ооң бажынче кудупкаш+, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“. Оон эжикти ажыткаш, дораан дезивит!»

4Медээчи аныяк оол Галаадта Рамотче чорупкан. 5Ол ынаар чеде бергеш, кады олурар шериг баштыңнарын көрүп каан.

Аныяк оол: «Шериг баштыңы, менде силерге дамчытсын дээн сөс бар» – дээн.

Иеху: «Бистиң кайывыска?» – деп айтырган.

«Силерге, шериг баштыңы» – деп, оол харыылаан.

6Иеху тургаш, бажыңче кире берген. Аныяк медээчи ооң бажынче олива үзүн кудупкаш: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Мен сени Бодумнуң израиль чонумнуң хааны кылдыр томуйлап кагдым. 7Сен дээргиң Ахавтың өг-бүлезин кыргып-хыдып каар сен, Мен ынчан медээчилеримниң ханы дээш, Иезавелдиң төккени Дээрги-Чаяакчының бүгү чалчаларының ханы дээш+, өжээним негеп аар мен. 8Ахавтың бүгү үре-салгалы өлүп каар. Ахавтан укталган эр кижи бүрүзүн – кул-даа, хостуг-даа[*] кижини+ – кыра шаап каар мен. 9Мен Ахавтың үре-салгалын Наваттың оглу Иеровоамның үре-салгалы дег база Ахияның оглу Ваасаның үре-салгалы дег кылып каар мен+. 10А Иезавелди Изреелдиң мурнунга ыттар чип кааптар+, ону кым-даа хөөржүтпес» – дээн.

Оон медээчи эжикти ажыткаш, дезип чоруй барган.

11Иеху бодунуң дээргизиниң дүжүметтеринге чедип кээрге, олар: «Шупту чүве эки-ле бе? Ол тенек аарыг кижи+ чүге сеңээ кээп чорду?» – деп айтырганнар.

Иеху: «Ындыг улустуң кайы хире хоозун чүве чулчуруп чоруурун боттарыңар билир-ле болгай силер» – деп харыылаан.

12Олар: «Билбес бис! Чугаалап берем» – дээннер.

Иеху: «Ол меңээ Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыдып: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“ – диди» – дээн.

13Олар далаштыы-биле тоннарын ужулгаш, чаданың тепкииштеринге-ле аңаа чада салып бергеннер+. Оон мыйыс эдиски этсип: «Иеху хаан делгерезин!» – деп алгыржып турганнар+.

Иехунуң Иехорам биле Охозияны өлүргени

14Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иеху Иехорам хаанга удур сүлчээ кылган.

Иехорам ынчан бүгү израильчилер-биле кады Галаадта Рамот хоорайны арамей хаан Азаилден камгалап турган чүве-дир+. 15Ындыг-даа болза, Иехорам хаан Азаил-биле дайылдажып тургаш, арамейлерден алган балыгларын эмнеп аар дээш, Изреелче ээп чанып келген турган.

Иеху улузунга: «Бир эвес чүрээңер-биле мээң таламда болзуңарза, кымга-даа Рамот хоорайдан дезип үнгеш, Изреелге медээ чедирер арга бербеңер» – дээн.

16Ол дайынчы тергеге олурупкаш, Изреелче чорупкан, чүге дээрге Иехорам ында сегип чыткан, а Иудеяның хааны Охозия ооң-биле ужуражып чедип келген турган. 17Изреелдиң суургазында турган таңныыл Иехунуң шериглериниң кел чыдарын көрүп кааш: «Шериглер көрүп кагдым!» – деп алгыра берген.

«Оларга уткуштур аъттыг шеригжиден чорудувут – деп, Иехорам дужааган. – Ол „Шупту чүве эки бе?“[*] – деп айтырзын».

18Аъттыг шеригжи Иехуга уткуштур үнүп келгеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди» – деп дыңнаткан.

19Хаан ынчан өске аъттыг шеригжини чорудупкан. Ол Иехунуң улузунга чеде бергеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

20А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди. Мурнунда кел чыдар кижиниң Намессийниң үре-салгалы Иехуга дөмейин – калчаа тенек кижи ышкаш халдып олур» – деп дыңнаткан.

21Иехорам: «Мээң чуузамны белеткеңер!» – деп дужааган.

Чуузаны аъттарга кожупкан. Израильдиң хааны Иехорам биле Иудеяның хааны Охозия олар, кайызы-даа бодунуң чуузазынга, Иехуга уткуштур үнүпкеннер+. Олар ооң-биле изреелчи Навуфейге хамааржып турган хувааглыг черге ужуражы бергеннер+.

22Иеху-биле ужуражы бергеш, Иехорам: «Иеху, шупту чүве эки бе?» – деп айтырган.

Иеху: «Сээң аваң Иезавелдиң самыыраары база караң көрнүрү дендеп турда, кандыг эки чүве туруп боорул?» – деп харыылаан.

23Иехорам дедир ээпкеш: «Охозия, өскерликчи чорук-тур!» – деп алгырбышаан, дезипкен.

24Иеху чазын хере тырткаш, Иехорамның ийи чарын аразынче адыпкан. Согун хаанның чүрээн өде бээрге, ол чуузазынга кээп дүшкен. 25А Иеху бодунуң дүжүмеди Бидекарга: «Ооң мөчү-сөөгүн алгаш, изреелчи Навуфейниң хувааглыг черинче октавыт. Сакты-дыр сен бе, бис ийилээ ооң ачазы Ахавтың соондан аъттыг бар чыдырывыста, Дээрги-Чаяакчы аңаа хамаарыштыр мынча деп медеглээн ийик: 26„Мен дүүн Навуфейниң ханын база ооң оолдарының ханын көрдүм. Олар дээш, шак ол черге сени албан кезедир мен“+. Ынчангаш ооң мөчү-сөөгүн алгаш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар ол черже октавыт» – дээн.

27Болган чүүлдү көрүп кааш, Иудеяның хааны Охозия Бет-Хагганче[*] баар орук-биле дезипкен. Иеху Охозияны сүрүп: «Ону база өлүрүп калыңар!» – деп алгырып чораан.

Охозия Ивлеам чоогунда Гурже көдүрлүп орда, ону чуузазынга балыглапканнар. Ол Мегиддон хоорайже дезип киргеш, аңаа өлүп калган+. 28Чалчалары ону Иерусалимче чуузага сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга, ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап кааннар+. 29(Охозия Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он бирги чылында Иудеяның хааны апарган турган чүве-дир.)

Иезавелдиң чүдек-бужар өлүмү

30Иеху оон Изреелче чорупкан. Иезавел ол дугайында дыңнап кааш, карааның кирбиин будуп, бажының дүгүн аян киир дырап алгаш, соңгаже көрүп олурган. 31Кажан Иеху хоорай хаалгазынче кирип кээрге, Иезавел: «Шупту чүве эки бе, бодунуң дээргизин өлүрүп каан Зимри+?»[*] – дээн.

32Иеху соңгаже өрү көргеш: «Кым мээң таламдал, кым барыл?» – дээн.

Ийи азы үш чалча соңгадан олче бакылап келген. 33Ол: «Ону дүжүр октаптыңар!» – дээн.

Иезавелди дүжүр октапканнар. Ону аъттар таптай базып кааптарга, ооң ханы ханаже болгаш аъттарже чаштай берген.

34Иеху ордуже кирип келгеш, ижип-чип алган. Оон ол: «Бо каргыштыг херээженче сагыш салып, хөөржүдүп калыңар, чүге дээрге ол болза хаанның уруу-дур!+» – дээн.

35Ону хөөржүдүп чорупкаш, баш сөөгү, буттар, холдарның адыштарындан өске чүнү-даа тыппааннар. 36Улус ээп келгеш, Иехуга дыңнадырга, ол: «Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалчазы, Тешви чурттуг Илияны дамчыштыр: „Изреел мурнунга ыттар Иезавелдиң мага-бодун чип кааптар+. 37Ооң мөчү-сөөгү Изреел мурнунга шөлде төккен өдек дег болур, кым-даа: ‘Иезавел ол-дур’ – деп шыдавас“ – деп чугаалаан сөзү боттанганы ол-дур» – дээн.

10

Ахав хаанның үре-салгалының кырдырганы

10^1Ахав Самарияга+ чеден үре-салгалдыг турган. Иеху чагаалар бижээш, Самарияда Изреелдиң чагырыкчыларынче, чоннуң баштыңнарынче, Ахавтың үре-салгалының кижизидикчилеринче чорудупкан. Чагааларның утказы мындыг: 2«Бо чагаа силерге чедери билек, бир-тээ силерде дээргиңерниң үре-салгалы, дайынчы тергелер, аъттар, быжыглалдыг хоорай болгаш ок-чепсек бар болганда, 3дээргиңерниң эң эки, эң төлептиг салгакчызын шилип алгаш, ону Ахавтың дүжүлгезинге олуртуп калыңар. Ынчалза-даа силер дээргиңерниң үре-салгалын камгалап, чаалажыр апаар силер».

4А олар аажок корткаш: «Ийи хаан ооң-биле туржуп шыдаваанда, бис канчап шыдаар бис?!» – деп барганнар.

5Хаанның ордузунуң башкарыкчызы, хоорай чагырыкчызы, чоннуң баштыңнары болгаш тажыларның кижизидикчилери Иехуже: «Бис – силерниң чалчаларыңар-дыр бис, чугаалаан бүгү чүвеңерни күүседир бис. Кымны-даа хаан кылдыр олуртпас бис, күзээн-не чүвеңерни кылып көрүңер» – деп сөс дамчытканнар.

6Ынчан Иеху оларже мындыг уткалыг ийиги чагаа бижээн: «Бир эвес силер мээң таламда бооп, мээң сөзүмнү дыңнаар болзуңарза, дээргиңерниң үре-салгалы оолдарның баштарын кезип алгаш, даарта бо үеде менче, Изреелче чедип келиңер».

А тажылар, шупту чеден кижи, оларны кижизидерин бүзүреп дааскан хоорайның ызыгууртан улузунга турган чүве-дир. 7Чагаа алгаш, ол улус тажыларның шуптузун өлүрүп каапкан+. Олар өлүрткеннерниң баштарын хааржактарже суккаш, Изреелде Иехуже чорудупканнар. 8Айбылаткан төлээ кижи келгеш, Иехуга: «Тажыларның баштарын эккелди» – деп айыткаан.

Иеху: «Оларны хоорай хаалгазының чанынга эртенге чедир ийи оваа кылдыр чыый салып калыңар» – деп дужааган.

9Даартазында эртен Иеху үнүп келгеш, чон мурнунга туруп алгаш: «Силерде буруу чок. Бо дээрге мен дээргимге удур сүлчээ кылгаш, ону өлүрүп кааным ол-дур, ынчаарга ол бүгү улусту кым өлүрүп кааныл? 10Дээрги-Чаяакчының Ахавтың үре-салгалынга удур чугаалаан чаңгыс-даа сөзү күүсеттинмейн барбазын билип алыңар. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Илияны дамчыштыр чугаалаан чүвезин кылган-дыр+» – дээн.

11Иеху оон Изреелде Ахавтың үре-салгалындан артып калган бүгү улусту, ооң ызыгууртаннарын, чоок кижилерин, томуйлап кааны Бурганның бараалгакчыларын өлүрүп каапкан – Ахавтың улузундан чаңгыс-даа кижи дириг артпаан.

Охозияның төрелдерин Иехунуң өлүргени

12Ооң соонда Иеху Изреелден үнгеш, Самарияже чорупкан. Ол Кадарчылар турлаа дээр черге тургаш, 13Иудеяның хааны Охозияның төрелдеринге ужуражы бергеш: «Кымнар силер?» – деп айтырган.

Олар: «Бис – Охозияның төрелдери-дир бис. Тажылар болгаш хаан уктуг өске-даа оолдарның амыр-кадыын айтырып бар чыдыр бис» – деп харыылааннар.

14Иеху: «Оларны диригге тудуп алыңар!» – деп дужааган.

Ол улусту диригге тудуп алганнар. Оон дөртен ийи кижини Кадарчылар турлаанда кудук чанынга өлүрүп кааннар. Иеху оларның чаңгызын-даа диригге арттырбаан+.

15Оортан чоруткаш, ол аңаа уткуштур кел чыткан Рехавтың+ оглу Ионадавты көрүп каан+. Иеху ону мендилээш: «Мээң чүрээмниң сеңээ шынчызы дег, сээң чүрээң мээңиинге база шынчы бе?» – деп айтырган.

Ионадав: «Ийе» – деп харыылаан.

Иеху: «Ындыг болза, холуң бээр сун» – дээн.

Демгизи холун сунуп бээрге, Иеху ону тергеже үндүр тыртып алган.

16Иеху: «Мээң-биле кады чорувут. Дээрги-Чаяакчы дээш хүннеп турарымны көөр сен» – дээш, ону бодунуң тергезинге олуртуп алгаш, чорупкан.

17Самарияга келгеш, Иеху Ахавтың ында артып калган бүгү улузун кыра шаап каапкан. Ол Дээрги-Чаяакчының Илияга чугаалаан сөзүн ёзугаар оларны узуткап каан+.

Ваалдың бараалгакчыларын Иехунуң узуткап кааны

18Оон Иеху бүгү чонну чыып алгаш: «Ахавтың Ваалга бараан болуушкуну эвээш болуп турган-дыр+, а мен аңаа оон артык бараан болур мен. 19Ваалдың бүгү медээчилерин+, ооң бүгү мөгейикчилерин, бүгү бараалгакчыларын менче кыйгырып эккелиңер. Көрдүңер бе, олар кижи арттырбайн келген турзун, чүге дээрге мен Ваалга өндүр улуг өргүл кылырым ол-дур. А келбээн кижи бүрүзү амы-тынныг артпас» – дээн.

Иеху кажар сагыш-биле ынчаар кылып, Ваалга мөгейип турар улусту кыргып-хыдыыр деп бодап алган. 20Ол: «Ваалга тураскааткан байырлалдыг чыыштан чарлаңар» – дээн.

Улус чыыш боорун чарлапкан. 21Иеху бүгү Израильге медээ тараткан. Ваалдың бүгү бараан болукчулары чедип келген, чаңгыс-даа кижи келбейн барбаан. Олар Ваалдың өргээзинге+ сыңмарлаштыр чыглып келген. 22Иеху хеп кадагалакчызынга: «Ваалдың бүгү мөгейикчилеринге тускай хептен эккеп бер» – дээрге, демгизи оларга хеп эккеп берген.

23Оон Иеху биле Рехавтың оглу Ионадав Ваалдың өргээзинче кире берген. Иеху Ваалдың мөгейикчилеринге: «Силерниң араңарда Дээрги-Чаяакчының мөгейикчилери чок, а чүгле Ваалдың мөгейикчилери бар дээрзин хынап көрүп, бүзүреп алыңар» – дээн.

24Демгилери бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер кылыры-биле өргээже кире бергеннер. Иеху сезен кижини даштыгаа тургузуп кааш: «Бир эвес силерниң холуңарга хүлээдип берип турарым улустуң кайы-бирээзин амы-тынныг үндүрер кижи турар болза, ол кижи бодунуң амы-тыны-биле харыылаар»+ – деп сагындырып каан.

25Бүрүн өрттедир өргүлдү кылып дооскан дораан-на, Иеху таңныылдарга база шериг баштыңнарынга: «Киргеш, оларны кырып кааптыңар, чаңгызын-даа диригге арттырбаңар» – дээн.

Таңныылдар биле шериг баштыңнары Ваалдың мөгейикчилерин хылыш-биле шанчып каапканнар+. Мөчү-сөөктерни дашкаар үндүр октапкаш, Ваалдың өргээзиниң иштики ыдыктыг өрээлинче кире бергеннер. 26Олар Ваалдың өргээзинден ыдыктыг көжээни үндүргеш+, өрттедипкеннер. 27Оон Ваалдың көжээзин чуура шапкаш, ооң өргээзин үреп бузуп каапкаш, аңаа албаннаар чер кылып алганнар+. Амдыгаа чедир-даа ындыг хевээр.

28Иеху израиль черге Ваалга мөгеер чорукту ынчалдыр узуткап каан. 29Ынчалза-даа ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан. Улус Вефил биле Дан хоорайларда алдын бугажыктарга мөгеерин уламчылап турган+.

30Дээрги-Чаяакчы Иехуга: «Меңээ таарымчалыг чүвени боттандырып, Мээң бодап алган бүгү чүвемни Ахавтың үре-салгалы-биле кылган-дыр сен. Ынчангаш сээң үре-салгалың дөрткү салгалга чедир Израильдиң дүжүлгезинге саадаар» – дээн+.

31Ынчалза-даа Иехуда Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының дүрүм-хоойлузун бүгү чүлдү-чүрээнден күүседир чүткүл чок болган. Ол Израильди бачытче киирген Иеровоамның бачыттарындан ойталаваан.

Иехунуң чагыргазының төнчүзү

32Ол үеде Дээрги-Чаяакчы Израильди кезиктей чарып, бичииледип эгелээн. Азаил хаан израильчилерни оларның бүгү девискээринге чылча шаап+, 33Иорданның чөөн талазынга, бүгү галаад черге (Гад, Рувим болгаш Манассияның черлери-биле кады), Арнон хемниң шынаазында турар Ароер хоорайдан эгелээш+, Галаадты таварааш, васан черге чедир аштырыышкынга таварыштырган.

34Иехунуң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

35Иеху өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Иоахаз ачазының орнунга хаан апарган. 36Иеху Израильди ооң найысылалы Самарияга чээрби сес чыл чагырган.

11

Гофолия болгаш Иоас

(2 Чыл. 22:10—23:21)

11^1Охозияның авазы Гофолия+ оглунуң өлүп калганын дыңнааш+, ол дораан хаан уктуг бүгү улусту узуткап каапкан+. 2Ынчалза-даа Иорам хаанның уруу, Охозияның дуңмазы Иосавет Охозияның оглу Иоасты өлүртүр ужурлуг турган тажылар аразындан бүдүү аппарган. Иосавет оолду база ону эмзирип турган херээженни удуур өрээлге чажырып каан. Иоасты Гофолиядан ынчаар чажырып каарга, оол өлүртпейн барган. 3Гофолия чуртту чагырып турган үеде оол эмзирикчизи-биле кады Дээрги-Чаяакчының өргээзинге алды чыл чаштынып турган.

4Гофолияның чагыргазының чедиги чылында Иодай бараалгакчы кари уктуг таңныылдар биле камгалакчы шериглерниң чүс шериг баштыңнарынче улус айбылап чоруткаш, оларны бодунче, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чалап алган. Ол баштыңнар-биле дугуржулга кылып, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге оларның даңгыраан алгаш, хаанның оглун оларга көргүскен. 5Иодай оларга дужаал берген: «Силер мынчаар кылыр ужурлуг силер. Үш кезекке үстүп алыңар – амыр-дыш хүнүнде албан-ажыл эрттирип турар+ силерниң үштүң бир кезииңер хаанның ордузунуң мурнунга таңныылдазын, 6өске үштүң бир кезииңер Сур хаалганың чанынга турзун, а арткан үштүң бир кезииңер Ахар-Харацим хаалгага турзун, ордуну ээлчеглежип камгалаңар. 7Ол ышкаш амыр-дыш хүнүнде албан-ажылындан халажыр ужурлуг ийи кезекке хамааржыр улус Дээрги-Чаяакчының өргээзин таңныылдап, хаанны камгалап артып калыңар. 8Хаанны долгандыр ок-чепсектиг туруп алгаш, өргээниң девискээринче[*] чоокшулап келген кижи бүрүзүн өлүрүп турар силер. Хаан кайнаар-даа баар болза, ооң чанынга чоруп туруңар».

9Чүс шериг баштыңнары Иодай бараалгакчының дужаалын күүсеткен. Баштың бүрүзү бодунуң улузун – амыр-дыш хүнүнде ажыл-албанынче үнүп турар-даа, ажыл-албанындан халажып чоруп турар-даа улусту – эдертип алгаш, Иодай бараалгакчыга чедип келген. 10Чүс шериг баштыңнарынга Иодай Давид хаанга хамааржыр, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге шыгжаттынып турган чыдаларны, дозуг-камгалалдарны үлеп берген+. 11Камгалакчы шериглер ок-чепсээн холунга туткаш, хаанны долгандыр – Бурганның өргээзиниң оң талазындан солагай талазынга чедир, өргүл салыр бедигээш биле өргээни дескиндир туруп алганнар. 12Иодай Иоас тажыны үндүре бергеш, аңаа оваадай кедирип, ыдыктыг хоойлунуң хоолгазын+ берип каан[*]. Оон тажыны хаан кылдыр чарлап, олива үзү-биле чаап каарга, чыылган чон: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып, адыш часкап турган+.

13Шериглер биле чоннуң алгы-кышкызын дыңнап кааш, Гофолия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар чонче чорупкан. 14Ол топтап көөрге, чаңчыл ёзугаар хаан турар черде – өргээниң адагажының чанында+ – хаан бо турган! Ооң чанында шериг баштыңнары, трубалар этсир улус бар болган, а чурттуң бүгү чону өөрүп-байырлап, трубалар этсип турган. Гофолия кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып: «Сүлчээ! Сүлчээ!» – деп алгыра берген.

15Иодай бараалгакчы шеригни башкарып турган чүс шериг баштыңнарынга дужаал берип: «Ону өргээниң девискээринден[*] үндүре бергеш, эдерип чорупкан кижи бүрүзүн хылыш-биле шанчып өлүрүп калыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ону өлүрүп болбас» – дээн.

16Гофолияны сегирип алганнар; кадын хаанның ордузунче аъттар кирер черге+ чедип келгеш, аңаа өлүртүп алган.

17А Иодай Дээрги-Чаяакчы биле хаанның, чоннуң аразынга, ол чон Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр чон боор дугайында, керээ чарган. Оон ыңай хаан биле чоннуң аразынга керээ чарган. 18Чурттуң бүгү чону Ваалдың өргээзинче баргаш, ону үреп бузуп каапкан+. Улус өргүл салыр бедигээштерни база Ваалдың дүрзүлерин бүрүнү-биле чуура шаап, өргүл бедигээжиниң мурнунга Ваалдың бараалгакчызы Маттанны өлүрүп каан.

Оон Иодай бараалгакчы Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш сагыш салыр кылдыр улус тургузуп каан. 19Иодай чүс шериг баштыңнарын, кари уктуг таңныылдарны, камгалакчы шериглерни болгаш чурттуң бүгү чонун эдертип аарга, олар шупту хаанны Дээрги-Чаяакчының өргээзинден кады үндүре бергеш, Харацим хаалгазын дамчыштыр ордуже кирип келген. Иоас дүжүлгеде бодунуң саадаар черин ээлепкен. 20Чурттуң бүгү чону өөрүп-хөглеп турган, а хоорайжылар, Гофолияны хаанның ордузунга хылыш-биле шанчып каан соонда, оожургай берген. 21Иоас хааннап эгелээрде, чеди харлыг турган.

12

Иоастың Бурганның өргээзин септеттиргени

(2 Чыл. 24:1-27)

12^1Иоас Иехунуң чагыргазының чедиги чылында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту дөртен чыл чагырган. Ооң авазын Цивия дээр турган, Беэр-Шева чурттуг херээжен чүве-дир. 2Ол назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып келген, чүге дээрге Иодай бараалгакчы ону чагып-сургап турган чүве-дир. 3Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан+, чон аңаа өргүл салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

4Бурганның бараалгакчыларынга Иоас: «Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ыдыктыг өргүл кылдыр эккеп турар бүгү акша-мөңгүннү – үндүрүг төлээн-даа, улустуң эки туразы-биле бергени-даа акша-мөңгүнүн чыып калыңар. 5Бараалгакчылар өргүл кылып турар улустан[*] акша-мөңгүннү алгаш, Бурганның өргээзинде септээр ужурлуг бүгү үрелик черлерни септээри-биле ажыглазын» – дээн.

6Ынчалза-даа Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында-даа Бурганның өргээзинде үрелик черлерни бараалгакчылар септевээн болган. 7Ынчангаш Иоас хаан Иодай бараалгакчыны база өске бараалгакчыларны кыйгырткаш: «Бурганның өргээзин чүге септевейн тур силер? Өргүл кылып турар улустуң[*] акша-мөңгүнүн боттарыңар хереглээр дээш алырын соксадыңар. Ол акша-мөңгүннү өргээни септээри-биле дамчыдып бериңер» – дээн.

8Бурганның бараалгакчылары ынчан боттары чондан оон ыңай акша-мөңгүн-даа албас, Бурганның өргээзин-даа боттары септевес бооп чөпшээрешкеннер. 9Иодай бараалгакчы хааржак ап алгаш, ооң кырын үттеп каан. Ол ону өргүл салыр бедигээш чанынга, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер черниң оң талазынга салып каан. Кирер черни таңныылдаан бараалгакчылар Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккеп турган бүгү акша-мөңгүннү хааржакче киир каап эгелээн+. 10Бараалгакчылар хааржакта хөй акша-мөңгүн чыглы бергенин көрүп каан санында-ла, хаанның бижээчизи биле дээди бараалгакчы кээп, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген акша-мөңгүннү ужулгаш, санап, шоодайларже суп турган. 11-12Акша-мөңгүн катап санаттынарга, ону өргээде ажыл башкарар улуска берип каарга, олар өргээде ажылдап турар чазаныкчылар биле тудугжуларга, хана салып, даш чонуп турар ажылчыннарга төлевир кылдыр бээр турган чүве-дир. Олар оон ыңай Дээрги-Чаяакчының өргээзинде үрелик черлер септээринге херек ыяш база чонуп каан даштар садып ап, өргээни септээринге үнген база өске-даа чарыгдалдарны төлеп турганнар.

13Ынчалза-даа мөңгүн тавактар, бижектер, аяктар, хөгжүм херекселдери, өске-даа алдын-мөңгүн савалар кылыры-биле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп турган акша-мөңгүннү ажыглаваан. 14Ол акша-мөңгүннү өргээни септеп турган ажылчыннарга төлевир кылдыр берип турган. 15Ажылчыннарга төлээр акша-мөңгүн үлээрин дагзып каан улустан канчаар чарыгдаанын айтырбас турган, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус чүве-дир+. 16А кем-буруу дээш өргүл база бачыт дээш өргүл кылдыр+ эккелген акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинче киирбес турган – ол акша-мөңгүн Бурганның бараалгакчыларынга хамааржыр чүве-дир.

17Ынчан арамей хаан Азаил Геф хоорайга удур дайылдажып үнгеш, ону эжелеп алган+. Оон ол Иерусалимче халдаар деп шиитпирлээн. 18Ынчалза-даа Иудеяның хааны Иоас өгбелери болур Иудеяның хааннары Иосафат, Иорам болгаш Охозия оларның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салган бүгү ыдыктыг чүүлдерин, бодунуң өргээн ыдыктыг чүүлдерин база өргээниң болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган бүгү алдынны алгаш, арамей хаан Азаилче чорудупкан+. Азаил ооң соонда Иерусалимче халдавайн барган.

19Иоастың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20Ооң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, ону Силла деп черже баар орукта Бет-Миллога өлүрүп каан+. 21Иоасты ооң дүжүметтери: Шимеаттың оглу Иозавад[*] биле Шомерниң оглу Иегозавад өлүрүп каан. Ол өлү бээрге, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Амасия ачазының орнунга хаан апарган.

13

Иоахаз – Израильдиң хааны

13^1Охозияның оглу, Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында Иехунуң оглу Иоахаз Израильдиң хааны апаргаш+, чуртту ооң найысылалы Самарияга он чеди чыл чагырган. 2Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарын өттүндүр кылып, олардан ойталаваан+. 3Дээрги-Чаяакчының килеңи израильчилерже кыптыгып+, оларны үргүлчү арамей хаан Азаилдиң, ооң оглу Венададтың холунга хүлээдип берип турган+.

4Иоахаз Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп чаннырга, Ол ону дыңнап каан, чүге дээрге арамей хаанның Израильди кайы хире кызагдап турарын көрүп турган+. 5Дээрги-Чаяакчы Израильге камгалакчы тургузуп бээрге+, чурт арамейлерниң холундан адырлы берген. Израильчилер боттарының аалдарынга биеэде ышкаш амыр-тайбың чурттап эгелээн. 6Ындыг-даа болза, олар Израильди бачытче киирген Иеровоамның салгалдарының бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылааннар. Самарияга Ашера бурганга тураскааткан адагаш хевээр турган+.

7Иоахазтың аг-шериинден бежен аъттыг шеригжи, он дайынчы терге болгаш 10 000 чадаг шеригжиден аңгыда, кым-даа, чүү-даа артпаан, чүге дээрге арамей хаан ол аг-шеригни кыргып-хыдып, бастырган тараа дег кылып каан.

8Иоахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 9Иоахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу ачазының орнунга хаан апарган.

Иехоаш – Израильдиң хааны

10Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының үжен чедиги чылында Иоахазтың оглу Иехоаш Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ооң найысылалы Самарияга он алды чыл чагырган. 11Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылаан+.

12Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле канчаар чаалажып чорааны Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген+. 13Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, дүжүлгеге ону Иеровоам солаан. Иехоашты Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан.

Элисейниң өлүмү

14Элисей аарый берген. (Медээчи сөөлүнде ол аарыындан өлүп калган.) Израильдиң хааны Иехоаш аңаа ужуражып келгеш, ол дээш ыглап: «Ачай! Ачай! Силер Израильдиң дайынчы тергелерлиг, аъттарлыг аг-шерии дег турган силер!» – деп кыйгырып турган+.

15Элисей: «Ча-согундан ап ал» – дээн.

Иехоаш ча-согун эккелген. 16Медээчи хаанга: «Ча-согунну тудуп ал» – дээн.

Демгизи ча-согунну тудуп аарга, Элисей холдарын хаанның холдарынга дегзип алган.

17Медээчи: «Чөөн чүкче көрүнген соңганы ажыдывыт!» – дээрге, хаан ажыдыпкан.

Элисей: «Адывыт!» – дээн.

Иехоаш адыптарга, медээчи: «Дээрги-Чаяакчының тиилелгезиниң согуну, арамей чонну тиилээр согун бо-дур! Арамейлерни сен Афекке+ бүрүнү-биле чылча шавар сен» – дээн.

18Оон Элисей: «Согуннарны ап ал» – дээн.

Хаан согуннарны тудуп аарга, медээчи аңаа: «Олар-биле черни хап-соп көрем» – дээн.

Хаан үш катап хап-сопкаш, соксап каан. 19Бурганның кижизи аңаа килеңнеп: «Черни беш азы алды катап сопкан болзуңза, арамей күрүнени бүрүнү-биле узуткап каар ийик сен. Ам ону чүгле үш катап чылча шавар-дыр сен» – дээн. 20Элисей өлүп каарга, ону ажаап каан.

Чылдың-на чазын Моавтан дээрбечи бөлүктер чуртче халдап чаңчыга берген чүве-дир. 21Бир катап мөчээн кижи ажаап турган израильчилер дээрбечи бөлүк көрүп кааш, ол кижини Элисейниң чевег-куюнче далаштыг октапканнар. Мөчү-сөөк Элисейниң сөөгүнге дээптери билек, өлүг кижи дирилгеш, бут кырынга туруп келген.

Израильдиң арамей күрүне-биле чаалашканы

22Арамей хаан Азаил Иоахазтың чагырган бүгү үезинде Израильди кызып-кыйып турган+. 23Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы израиль чонга ээ-хайыралыг болуп, оларны кээргеп, Авраам, Исаак болгаш Иаков олар-биле чарган чагыг-керээзин бодааш, израильчилерже сагыш салып турган. Дээрги-Чаяакчы амдыгаа чедир оларны узуткап каарын, Бодунуң мурнундан сывырып чорудуптарын күзевейн турар.

24Арамей хаан Азаил өлүп каарга, ооң оглу Венадад ачазының орнунга хаан апарган. 25Иоахазтың оглу Иехоаш Азаилдиң оглу Венададтың бодунуң ачазындан чаалап алган хоорайларын дедир чаалап алган. Иехоаш Венададты үш катап чылча шаап+, Израильдиң хоорайларын эгидип ап турган.

14

Амасия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 25:1-4, 17-24)

14^1Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Иоастың оглу Амасия хаан апарган+. 2Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Иегоаддин дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир.

3Амасия Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып турган, ындыг-даа болза, ооң өгбези Давид ышкаш хире хөйнү кылбаан. Ол бүгү чүвени бодунуң ачазы Иоас ышкаш кылып турган. 4Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан+. Чон аңаа өргүлдер салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

5Кажан Амасияның холунда эрге-чагырга быжыга бээрге, ол бодунуң хаан ачазын өлүрген дүжүметтерни шаажылап каан+. 6Ынчалза-даа өлүрүкчүлерниң ажы-төлүн Амасия өлүрбээн. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Моисейни дамчыштыр айтып-чагааны дүрүм-хоойлу номунда: «Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлүртпес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүр ужурлуг» – деп дужааган чүве-дир+.

7Амасия Дус шынаазынга+ 10 000 эдом шеригни чылча шапкаш, Села хоорайны+ чаалап алгаш, аңаа Иокфеил деп ат тывыскан+, ол черни амдыгаа чедир ынчаар адап турар.

8Амасия Иехунуң оглунуң оглу, Иоахазтың оглу, Израильдиң хааны Иехоашче элчилер ыдып: «Арыннарывыс удур-дедир көржүп ужуражыылы!» – деп чөңгээлиг сөс дамчыткан.

9А Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны Амасияга мынча деп харыылаан+: «Ливан сынында бир-ле тенниг үнүш пөш ыяшка: „Урууңну мээң оглумга кадай кылдыр бер“ – деп сөглеткен. А оон Ливан сынының черлик аң-меңи келгеш, тенниг үнүштү таптап каапкан. 10Ийе, сен Эдомну чылча шаап кагдың, ам ол дээш менээргенип турар-дыр сен. Тиилелгең дээш мактан, ынчалза-даа аал-чуртуңга артып кал! Бодуңга айыыл-халап дилеве, оон башка буураар сен, Иудея база сээң-биле кады узуткаттырар!»

11Ынчалза-даа Амасия сагындырыгны тоовайн баарга, Израильдиң хааны Иехоаш аңаа удур үнүп келген. Иехоаш биле Иудеяның хааны Амасия Иудеяда Бет-Шемеш деп черге+ удур-дедир көржүп ужурашкан. 12Иудея Израильге чылча шаптырып алган, бүгү иудейлер аалдарынче тарай маңнажы берген.

13Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны, Охозияның оглунуң оглу, Иоастың оглу Амасияны Бет-Шемештиң чанынга тудуп алган. Оон ол Иерусалимче чорупкаш, хоорайның ханазын – Эфрем хаалгазындан эгелээш, Азыгда хаалгага чедир+ – 400 кыры дурту черни үрегдеп каапкан. 14Иехоаш Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган шупту алдын-мөңгүннү, шупту саваларны алгаш барган+. Оон ыңай ол долаа кылдыр улус тудуп алгаш, Самарияже ээп келген.

15Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле ооң канчаар чаалажып турганы Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген+. 16Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан. Ооң оглу Иеровоам ачазының орнунга хаан апарган.

Амасияның өлгени

(2 Чыл. 25:25-28)

17Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың өлгениниң соонда, Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасия он беш чыл чурттаан. 18Амасияның өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 19Иерусалимге аңаа удур сүлчээ кылырга, ол Лахис хоорайже+ дезе берген. Ынчалза-даа дайзыннары ооң соондан Лахисче улус ыдыпкаш, ону аңаа өлүрүп каан. 20Амасияның мөчү-сөөгүн Иерусалимче аъттарга дедир чүдүрүп эккелгеш, ооң ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан.

21Оон Иудеяның бүгү чону Амасияның он алды харлыг оглу Азарияны[*] ачазының орнунга хаан кылып алган. 22Амасия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган соонда, Азария Эйлат өртээлди+ Иудеяга дедир эгидип алгаш, ону быжыглап тудуп каан.

Иеровоам II – Израильдиң хааны

23Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасияның чагыргазының он бешки чылында Израильдиң хааны Иехоаштың оглу Иеровоам хаан апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга дөртен бир чыл чагырган. 24Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталаваан+.

25Иеровоам Израильдиң кызыгаарын Лево-Хаматтан эгелээш+, Дус далайга чедир катап тургускан. Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Бодунуң Гат-Хефер+ чурттуг чалчазы, Амиттайниң оглу Ионаны+ дамчыштыр чугаалаан сөзүн ынчалдыр күүсеткен. 26Чүге дээрге Израильде бүгү улустуң – кул-даа, хостуг-даа[*] улустуң улуг хилинчекке алысканын+, оларга дузалаптар кижи чогун Дээрги-Чаяакчы көрүп турган+. 27Ол Израильдиң адын чырык черге турбас кылдыр балап каарын чугаалаваан болгаш, чонну Иехоаштың оглу Иеровоамның холу-биле камгалап каан.

28Иеровоамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, ооң канчаар чаалажып турганы, Иудеяга хамааржыр апарган турган Дамаск биле Хаматты+ Израильге канчаар эгиткени Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 29Иеровоам өгбелериниң – Израильдиң хааннарының соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Захария ачазының орнунга хаан апарган.

15

Азария – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 26:1-4, 21-23)

15^1Израильдиң хааны Иеровоамның чагыргазының чээрби чедиги чылында Иудеяның хааны Амасияның оглу Азария[*] хаан апарган+. 2Ол он алды харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге бежен ийи чыл чагырган. Ооң авазын Иехолия дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир.

3Азария Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни, ачазы Амасияның кылып турганы дег+, кылып турган. 4Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан+. Чон аңаа өргүл кылырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган.

5Дээрги-Чаяакчы Азарияны кеш аарыы-биле кезедип каан+. Ол өлгүжеге чедир аарыын эдилеп, аңгы бажыңга чурттаар ужурга таварышкан+. Хаанның оглу Иоафам ордуну башкарып, чонну чагырып турган.

6Азарияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 7Азария өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Иоафам ачазының орнунга хаан апарган.

Захария – Израильдиң хааны

8Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен сески чылында Иеровоамның оглу Захария Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга алды ай чагырган. 9Ада-өгбези ышкаш, ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан+.

10Иавистиң оглу Шаллум Захарияга удур сүлчээ кылган. Ол ону чон мурнунга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган. 11Захарияның өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 12Дээрги-Чаяакчының Иехуга: «Сээң үре-салгалың Израильдиң дүжүлгезинге дөрткү салгалга чедир саадаар» – дээн сөзү ынчаар боттанган+.

Шаллум – Израильдиң хааны

13Иавистиң оглу Шаллум Иудеяның хааны Озияның чагыргазының үжен тоску чылында хаан апаргаш, чуртту Самарияга бир ай чагырган. 14Оон Гадийниң оглу Менаим Тирца хоорайдан+ Самарияга чедип келген. Иавистиң оглу Шаллумну ол Самарияга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

15Шаллумнуң өске ажыл-херектери, ооң кылган сүлчээзи Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Менаим – Израильдиң хааны

16Менаим Тирцадан үнгеш, Типсах хоорайже халдааш, ында база ооң чоок-кавызында чурттап турар бүгү улусту кыра шаап каапкан, чүге дээрге чон хоорай хаалгазын аңаа ажытпаан. Менаим Типсахта бүгү иштиг херээженнерни безин одура шаап каапкан.

17Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен тоску чылында Гадийниң оглу Менаим Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга он чыл чагырган. 18Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Хааннаашкынының бүгү үезинде ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан+.

19Ол үеде Ассирияның хааны Фул[*] Израильче халдап келген+. Менаим ооң деткимчезин чедип ап+, күрүне башкарар эрге-чагыргазын быжыглаар дээш, аңаа муң талант[*] мөңгүн берген. 20Менаим ол акша-мөңгүннү израильчилерден төлеттирип алган. Бай кижи бүрүзү-ле[*] Ассирияның хаанынга бээр кылдыр бежен шекел мөңгүн дужаар ужурлуг турган. Ынчан Ассирияның хааны чуртту эжелевейн барып, ээп чана берген.

21Менаимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 22Менаим өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Факия ачазының орнунга хаан апарган.

Факия – Израильдиң хааны

23Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының беженги чылында Менаимниң оглу Факия Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга ийи чыл чагырган. 24Факия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан+.

25Ремалияның оглу Факей, Факияның дүжүмеди, аңаа удур сүлчээ кылган. Факей Галаад чурттуг бежен кижи эдертип алгаш, Самарияда хаанның ордузунуң шивээзинге Факияже халдаан. Ол Аргов болгаш Арийе[*] олар-биле Факияны өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

26Факияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Факей – Израильдиң хааны

27Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының бежен ийиги чылында Ремалияның оглу Факей Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга чээрби чыл чагырган. 28Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Факей Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан+.

29Факейниң Израильди чагырып турган үезинде Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер халдап келгеш, Ийон, Авел-Бет-Мааха, Ианох, Кедес болгаш Асор хоорайларны, Галаад биле Галилеяның девискээрлерин, Неффалимниң аймааның бүгү черин эжелеп алгаш, чонну Ассирияже тудуп алгаш барган.

30Иланың оглу Осия Ремалияның оглу Факейге удур сүлчээ кылгаш, олче халдап, өлүрүп каан. Озияның оглу Иоафамның чагыргазының чээрбиги чылында Осия Факейниң орнунга хаан апарган[*].

31Факейниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Иоафам – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 27:1-9)

32Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факейниң чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Озияның оглу Иоафам хаан апарган+. 33Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ооң авазы – Садоктуң уруу, Иеруша дээр херээжен турган чүве-дир. 34Иоафам Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ачазы Озияның кылып турганы дег, таарымчалыг чүүлдер кылып турган+. 35Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан+: чон аңаа өргүлдер салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң Үстүкү хаалгазын+ быжыглай тудуп каан хаан Иоафам чүве-дир.

36Иоафамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 37(Ооң чагырган үезинде Дээрги-Чаяакчы Иудеяга удур арамей хаан Рецинни база Ремалияның оглу Факейни ыдып эгелээн.)+
38Иоафам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, ооң өгбези Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Ахаз ачазының орнунга хаан апарган.

16

Ахаз – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 28:1-27)

16^1Ремалияның оглу Факейниң чагыргазының он чедиги чылында Иудеяның хааны Иоафамның оглу Ахаз хаан апарган. 2Ол чээрби харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ахаз бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бодунуң өгбези Давид-биле деңнээрге, таарымчалыг чүүлдер кылбайн турган. 3Ол Израильдиң хааннарының оруун эдерип+, Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, оглун безин от өттүр эрттирген+. 4Ахаз мөгейиишкин кылыр бедик черлерге, тейлер бажынга болгаш саглагар ыяштың-на адаанга+ өргүлдер салып, айдызап турган.

5Ынчан арамей хаан Рецин болгаш Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факей олар Иерусалимге удур чаалажып үнгеш+, Ахазты бүзээлеп алганнар, ынчалза-даа тиилеп шыдавааннар. 6Ол үеде арамей хаан Рецин Эйлат өртээлди эгидип ап+, иудейлерни оон үндүр сывырыпкан. Эйлатка арамей чон[*] чурттай берген, олар ында амдыгаа чедир чурттап турар.

7Ахаз Ассирияның хааны Тиглат-Пилесерже+ элчиннер ыдып: «Мен – силерниң чалчаңар-дыр мен. Силерниң оглуңар дег-дир мен. Чедип келгеш, менче халдаан арамей болгаш израиль хааннардан мени камгалап көрүңерем» – деп сөглеткен.

8Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган алдын-мөңгүннү алгаш, Ассирияның хаанынче хээли белээ кылдыр чорудупкан+. 9Ол хаан ооң дилээн күүседип, Дамаскыже халдааш, эжелеп алган. Хоорайның чурттакчыларын хаан Кир деп черже+ тудуп алгаш барган, а Рецинни өлүрүп каан. 10Ынчан Ахаз хаан Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер-биле ужуражыр дээш, Дамаскыже чорупкан. Дамаскыга ол өргүл салыр бедигээш көрүп кааш, Бурганның бараалгакчызы Урияже+ өргүл бедигээжиниң чуруун болгаш ооң тургузуунуң тодаргай шыйыын чорудупкан. 11Урия бараалгакчы Ахаз хаанның Дамаскыдан чорудупкан үлегерин ёзугаар өргүл бедигээжин тудуп каан. Ол ону Ахаз хаанның Дамаскыдан ээп кээриниң бетинде тудуп четтигипкен.

12Хаан Дамаскыдан ээп келгеш, өргүл бедигээжин топтап көргеш, чоокшулап кээп, өргүлүн эккеп салган. 13Ол бүрүн өрттедир өргүлдерин, далган-тараа өргүлдерин өрттеткеш, арага өргүлүн чашкаш, бедигээшче эп-найырал өргүлүнүң малдарының ханын төккен. 14Дээрги-Чаяакчының мурнунга турган өргүл салыр хүлер бедигээшти+ хаан Бурганның өргээзиниң мурнунда – чаа өргүл бедигээжи биле өргээниң аразында – туружундан көжүрүп, чаа бедигээштиң соңгу талазынга тургузуп каан. 15Ахаз оон Бурганның бараалгакчызы Урияга: «Чаа улуг өргүл бедигээжинге эртенги бүрүн өрттедир өргүлдерни, кежээки далган-тараа өргүлдерин+, хаанның бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин, чурттуң бүгү чонунуң бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин база арага өргүлдерин эккеп сал. Бо өргүл бедигээжинче бүрүн өрттедир өргүл малының база өске-даа өргүл малының ханын төндүр төвүт. А хүлер өргүл бедигээжин мен Бурганның күзел-соруун айтырары-биле ажыглаар мен»[*] – деп дужааган.

16Бурганның бараалгакчызы Урия бүгү чүвени Ахаз хаанның дужааганын ёзугаар кылган. 17Ахаз хаан өргээде тергежигештерни адырып каапкан+. Ол «далай» дээр чунар саваны ону тудуп турган хүлер бугалардан дүжүргеш+, даш тавак кырынга салып каан. 18Өргээде тудуп каан амыр-дыш хүнүнде ажыглаар өдүгнү болгаш хаанга хамааржыр даштыкы кирер черни Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ап каапкан. Ол ону Ассирияның хааны дээш ынчаар кылган+.

19Ахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 20Ахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Эзекия ачазының орнунга хаан апарган.

17

Осия – Израильдиң сөөлгү хааны

17^1Иудеяның хааны Ахазтың чагыргазының он ийиги чылында Иланың оглу Осия Израильдиң хааны апаргаш+, чуртту найысылалы Самарияга тос чыл чагырган. 2Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, ынчалза-даа Израильдиң ооң мурнундагы хааннары ышкаш хөй бузут үүлгетпээн.

3-4Осия Ассирияның хааны Салманассарга чагыртып, аңаа чылдың-на албан-үндүт төлеп турган. Оон Салманассар Осияның өскерликчи чоруун эскерип каан – Осия Египеттиң хааны Соже[*] элчилер ыдып, ооң мурнунда төлеп турган албан-үндүдүн төлевестей берген. Ынчангаш Салманассар Израильге удур чаалажып үнүпкеш, Осия хаанны тудуп алгаш, кара-бажыңга суп каан+.

5Ассирияның хааны бүгү чуртка удур чаалажып үнгеш, Самарияже халдааш, ону үш чыл бүзээлээн+. 6Осияның чагыргазының тоску чылында Салманассар Самарияны эжелеп ап, израильчилерни Ассирияже тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның хоорайларынга чурттадып каан+.

Израиль чүге туттуруушкунга таварышканыл

7Оларны Египеттен үндүре берген, ук чурттуң хааны фараоннуң холундан адырып каан боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга+ удур израильчилер бачыт үүлгеткен. Олар өске бурганнарга мөгейип, 8бүгү чүвени Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чаңчылдарын ёзугаар+, Израильдиң хааннарын өттүнүп кылып турган.

9Израильчилер боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг эвес чүүлдерни чажыды-биле кылып турган. Олар бүгү хоорай-суурларынга – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныылдаар суурга турар черлерге-даа+ мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп алганнар. 10Бедик тей бүрүзүнге база саглагар ыяш адаанга-ла даш көжээлер болгаш Ашера бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп алганнар+. 11Мөгейиишкин кылыр бүгү бедик черлерге израильчилер, Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннар дег, чаагай чыттыг өргүлдер кылып турган. Олар бузут-бактыг херектер кылып, Дээрги-Чаяакчының килеңин кыптыктырып турган. 12Дээрги-Чаяакчы: «Ынчанмаңар!» – деп чугаалап турда-ла, олар дүрзү-бурганнарга мөгейип турган+.

13Дээрги-Чаяакчы Израиль биле Иудеяны Бодунуң өттүр көөр бүгү медээчилерин дамчыштыр: «Бузуттуг оруктарыңардан чайлаңар; ада-өгбеңерге күүседирин дужааганым, Мээң чалча-медээчилеримни дамчыштыр силерже чорудуп бергеним бүгү хоойлум ёзугаар Мээң айтыышкын, дүрүмнеримни сагып, күүседиңер» – деп сагындырып турган+.

14Ынчалза-даа олар тооп дыңнавааннар, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүзүревес ада-өгбезиниң чөрүүзү дег чөрүү болганнар+. 15Олар Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин, Ооң оларның ада-өгбези-биле чарган чагыг-керээзин, Ооң оларга ажыдып турган сагындырыгларын тоовайн барганнар+. Олар хоозун дүрзү-бурганнарны эдерип, боттары база хоозун куруг апарганнар+. Дээрги-Чаяакчы израильчилерге оларны долгандыр чурттап турар чоннарның кылып турар чүүлдерин кылырын хоруп каан-даа болза+, олар ол чоннарны өттүнүп чурттап турганнар. 16Олар боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчының бүгү айтыышкыннарындан ойталап, боттарынга бугажык хевирлиг ийи дүрзү-бурган шуткуп алганнар+ болгаш Ашера бурганга адагаштар тураскаатканнар+. Олар сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, Ваал бурганга бараан болуп турганнар+. 17Израильчилер оглу-кызын от өттүр эрттирип+, төлгелеп, караң көрнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедири-биле боттарын садып, Ону килеңнедип турган. 18Дээрги-Чаяакчы Израильге күштүү-биле килеңней бергеш, ооң чонун бодунуң мурнундан сывырыпкан. Иуданың аймаандан аңгыда, өске кым-даа артпаан.

19Ынчалза-даа Иуданың аймаа безин бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын күүсетпейн, Израильдиң киирип каан чаңчылдарын эдерип чурттап турган+. 20Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Иаковтуң бүгү үре-салгалындан ойталаан. Ол израильчилерни кезедип, оларны үптекчилерниң холунга хүлээдип турган+, а адак сөөлүнде оларны Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

21Кажан Дээрги-Чаяакчы Израильди Давидтиң салгалындан ушта тыртып кааптарга+, израильчилер Наваттың оглу Иеровоамны хаан кылып алган+. Иеровоам оларны Дээрги-Чаяакчыдан өскээр аппаргаш, улуг бачытче киирип каан+. 22Израильчилер Иеровоамның кылып турган бүгү бачыттарын өттүнүп, олардан ойталаваан. 23Адак соонда Дээрги-Чаяакчы израиль чонну Бодунуң бүгү чалча-медээчилерин дамчыштыр сагындырып турганы дег, Бодунуң мурнундан сывырып чорудупкан – израильчилерни боттарының чуртундан Ассирияже тудуп алгаш барган, олар амдыгаа чедир ында чурттап турар.

Самарияның чаа чурттакчылары

24Ассирияның хааны Вавилон, Кута, Авва, Хамат болгаш Сепарваим деп черлерниң чурттакчыларын көжүрүп эккелгеш, Самарияга чагырткан хоорайларга израильчилерниң орнунга чурттадып каан. Олар Самарияны ээлеп алгаш, ооң хоорайларынга чурттай берген+. 25Олар аңаа чаа-ла чурттап эгелеп тура, Дээрги-Чаяакчыга мөгейбейн турганнар. Ынчангаш Ол оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларның чамдыызын өлүрүп турган. 26Ассирияның хаанынга ол дугайында: «Силерниң көжүрүп үндүре бергеш, Самарияга чагырткан хоорайларга чурттадып каан чоннарыңар ол черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир. Ол бурган оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларны өлүрүп турар-дыр, чүге дээрге олар ук черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир» деп медээ чедирген.

27Ынчан хаан: «Самариядан тудуп алгаш барганыңар бараалгакчыларның бирээзин ынаар чорудуптуңар. Ол аңаа чурттап, оларны ук черниң бурганының дүрүмнеринге өөредип кагзын» – деп дужааган.

28Самариядан тудуп алгаш барган бараалгакчыларның бирээзи ээп чанып келгеш, Вефилге+ чурттап, Дээрги-Чаяакчыга канчаар мөгеерин улуска айтып берип эгелээн.

29Ынчалза-даа аймак-чон бүрүзү чурттай берген хоорайларынга бодунуң дүрзү-бурганнарын база кылып ап, оларын Самарияның биеэги чурттакчыларының бедик черлерде тудуп кааны өргээлерге тургузуп алган. 30Вавилоннуң чурттакчылары Сокхот-Бенот дээр, Кутаның чурттакчылары – Нергал дээр, Хаматтың чурттакчылары – Ашима дээр, 31а аввийлер Нивхаз биле Тартак дээр дүрзү-бурганнар кылып алган. Сепарваимниң чурттакчылары төрээн чериниң бурганнары болур Адрамелех биле Анамелехке өргүл кылдыр боттарының оолдарын өрттедип турган+. 32Олар ол кадында Дээрги-Чаяакчыга база мөгейип, бедик черлерге бараан болуру-биле боттарының аразындан таварышкан-на улусту томуйлап каарга+, ол бараалгакчылар бедик черлерде өргээлерге өргүл салып, бараан болуп турган. 33Олар Дээрги-Чаяакчыга мөгейип турганнар, ынчалза-даа боттарын оортан көжүрүп үндүре берген черлерниң чаңчылдарын ёзугаар боттарының бурганнарынга база бараан болуп турганнар+. 34Амдыгаа чедир олар биеэги чаңчылдарын сагып турарлар. Олар Дээрги-Чаяакчыга шыны-биле мөгейбейн, Ооң Израиль деп ат тывысканы+ Иаковтың үре-салгалынга берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарны сагывайн база күүсетпейн турарлар.

35А Дээрги-Чаяакчы израильчилер-биле чагыг-керээ чарып алгаш, оларга: «Өске бурганнарга чүдүвеңер, оларга мөгейип, бараан болбаңар база өргүлдер кылбаңар+. 36Силерни египет черден өндүр улуг күжү-биле, күштүг холу-биле үндүре берген Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, чүгле Аңаа бараан болуп, өргүлдерден кылыңар+. 37Ооң силерге бижип берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарын кезээде сагып, күүседиңер. Өске бурганнарга мөгейбеңер+. 38Мээң силер-биле чарган чагыг-керээмни утпаңар, өске бурганнарга мөгейбеңер. 39Чүгле силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар, Ол ынчан силерни бүгү дайзыннарыңарның холундан адырып, камгалаар» – деп дужааган турган болгай.

40Ынчалза-даа олар Ону тооп дыңнавааннар, боттарының биеэги чаңчылдарын сагып артканнар. 41Дээрги-Чаяакчыдан коргуп тургаш безин, ол чоннар дүрзү-бурганнарга база бараан болуп турганнар+. Оларның ажы-төлү, ажы-төлүнүң үре-салгалы ада-өгбезиниң кылып турган чүвезин амдыгаа чедир кылып турар.

18

Эзекия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 29:1-2)

18^1Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының үшкү чылында Иудеяның хааны Ахазтың оглу Эзекия хаан апарган. 2Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Ави дээр турган, ол – Захарияның уруу чүве-дир. 3Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер, өгбези Давидтиң кылып турганы дег, кылып турган. 4Эзекия мөгейиишкин кылыр бедик черлерни узуткап, ыдыктыг даш көжээлерни буза шаап, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкан+. Ол Моисейниң кылып каан чес чыланын база чуура шаап каапкан+, чүге дээрге шак ол үеге чедир израильчилер аңаа чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган. Чыланны Нехуштан деп адап каан чүве-дир.

5Эзекия Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга ынаныр турган. Иудеяның бүгү хааннарының аразындан аңаа дөмей хаан ооң мурнунда-даа, ооң соонда-даа турбаан+. 6Ол Дээрги-Чаяакчыга аажок бердинип, Ону салдыкпайн эдерип, Ооң Моисейни дамчыштыр айтып-чагаан айтыышкыннарын күүседип чораан. 7Ынчаарга Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болган: Эзекия кылган-на бүгү чүвезинге чедиишкинниг бооп турган.

Ол Ассирияның хаанынга чагыртпайн барган, аңаа бараан болбастай берген. 8Эзекия филистимнерни Газа хоорайга болгаш ооң чоок-кавызында черлерге чедир – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныыл суурга турар черлерге-даа+ – кыргып-хыдып, узуткап каапкан.

9Эзекия хаанның чагыргазының дөрткү чылында – Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының чедиги чылында Ассирияның хааны Салманассар Самарияга удур чаалажып үнгеш, ону бүзээлеп алган+. 10Үш чыл болгаш, ассирийлер хоорайны эжелеп алган. Самария Эзекияның чагыргазының алдыгы чылында – Израильдиң хааны Осияның чагыргазының тоску чылында эжелеттирген. 11Ассирияның хааны израильчилерни бодунуң күрүнезинче тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның хоорайларынга чурттадып каан+. 12Ол бүгү чүүл израильчилер-биле боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чагыг-керээзин үрээни дээш – Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң дужааган бүгү чүвезин дыңнавааны, күүсетпейн барганы дээш болган+.

Ассирияның Иерусалимге кыжанганы

(2 Чыл. 32:1-19; Иса. 36:1-22)

13Эзекия хаанның чагыргазының он дөрткү чылында Ассирияның хааны Сеннахирим Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынче халдааш, эжелеп алган. 14Иудеяның хааны Эзекия Лахис хоорайда+ Ассирияның хаанынче: «Буруулуг болган-дыр мен. Мени каапкаш барып көрүңерем, ынчан менден негээр-ле чүвеңерни силерге төлеп бээр мен» – дээн сөс дамчыдары-биле элчи ыткан.

Ассирияның хааны Эзекия хаандан торгаал кылдыр 300 талант мөңгүн болгаш 30 талант алдын негээн[*]. 15Эзекия аңаа Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган шупту мөңгүннү берипкен+. 16База-ла ол үеде Иудеяның хааны Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиктерин болгаш эжик чаактарын шап каан бүгү алдынны карттааш, Ассирияның хаанынга берипкен.

17Оон Ассирияның хааны Лахис хоорайдан+ Иерусалимде Эзекия хаанче кол шериг баштыңын, дүжүметтериниң даргазын болгаш кол дашка тудукчузун хөй санныг аг-шериг-биле кады чорудупкан. Олар Иерусалимге келгеш, Үстүкү хөөлбектиң суг дамчыдар хоорзаларының чанынга, Хеп чуур шөлче баар орукка туруп алганнар+. 18Олар хаанны кыйгырарга, Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким+, Севна бижээчи+ болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар үнүп келген.

19Кол дашка тудукчузу оларга мону чугаалаан: «Ассирияның өндүр улуг хаанының бо сөстерин Эзекияга дамчыдыңар:

1. Сээң идегелиң кайыын келгенил? 20Сен чүгле хоозун сөстер чугаалап турдуң, а дайын чорударда, мергежил база күш херек! Кымга идегээш, меңээ удур тура халыдың? 21Сен ам Египетке – кулузун дег чиңге, шала сыйылган даянгыышка идегээр-дир сен+. А ындыг даянгыыш аңаа чөленген кижиниң адыжынче кадалып, өттүр идиптер. Египеттиң хааны фараон аңаа идегээн бүгү улуска база ындыг боор+. 22Азы силер меңээ: „Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыга идегээр бис“ – дээр чадавас силер.

2. Ындыг-даа болза, Эзекия Ооң ыдыктыг бедик черлерин база өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чүгле маңаа, Иерусалимде турар бо өргүл салыр бедигээш чанынга Бурганга мөгейиңер“ – деп дужааган эвес чүве бе?+

3. 23Ынчаарга мээң дээргим – Ассирияның хааны-биле мөөрейлежип көрем: мен сеңээ 2000 аъттан берейн, оларны мунар улус тып шыдаар сен бе? 24Египеттиң дайынчы тергелеринге, аъттыг шериинге идегеп тургаш безин, мээң дээргимниң нояннарының оода бирээзин, эң кошкаан-даа болза, ойтур шаап шыдаар сен бе? 25Ооң кадында, бо черни хоозурадыр дээш Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар бээр келген эвес мен бе? Ол Боду меңээ: „Ол чуртче баргаш, ону хоозурат!“ – деп чугаалаан болгай».

26Ынчан Хелкияның оглу Элиаким, Севна болгаш Иоах олар кол дашка тудукчузундан: «Силерниң чалчаларыңар бис-биле арамейлеп чугаалажып көрүңерем+ – ол дылды билир бис. Хоорай ханазында турар чонувус дыңнап турда, бис-биле еврейлеп чугаалашпайн көрүңерем» – деп дилээн.

27Кол дашка тудукчузу оларга: «А мээң дээргим мени бо сөстерни чүгле силерге база силерниң дээргиңерге дамчытсын дээш чоруткан деп бе? Чок! Ханада турар, силер-биле кады боттарының мыяан чииринге, сидиин ижеринге чыгаткан бүгү улуска база дамчытсын диди!» – деп харыылаан.

28Кол дашка тудукчузу туруп келгеш, еврейлеп дыңзыдыр чугаалап эгелээн: «Өндүр улуг хаанның, Ассирияның хаанының сөстерин дыңнаңар! 29Хаан мынча деп тур:

1. Эзекияга мегелетпеңер. Ол силерни мээң холумдан камгалап шыдавас! 30Эзекия силерниң сагыжыңарже Дээрги-Чаяакчыга ынаныр дугайында бодал киирбезин, „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар, бо хоорайны Ассирияның хаанының холунга хүлээтпес“ деп аазавазын. 31Эзекияны дыңнаваңар!

2. Ханадан менче дүжүп келгеш, мээң мурнумга сөгүрүп олуруп, чагыртыңар – ынчан силерниң кайыңар-даа бодунуң тараан виноградын, фига чимизин чиир база бодунуң кудуунда суун ижер+. 32А оон мен ээп келгеш, силерни боттарыңарның чуртуңар ышкаш өске чуртче алгаш баар мен – ол чурт дээрге далган-тараа, арага, аъш-чем болгаш виноград шөлдери, олива үзү болгаш ары чигири-биле байлак чурт-тур+. Ынчан дириг артар силер, өлбес силер. Эзекияны дыңнаваңар, чүге дээрге ол: „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар“ – деп чугаазы-биле силерни дуурайлап турар-дыр. 33Өске чоннарның бурганнары Ассирияның хаанының холундан боттарының чурттарын камгалаан бе кай? 34Хамат биле Арпадтың бурганнары кайыл, Сепарваимниң, Енаның, Ивваның бурганнары кайыл?+ Самарияны олар мээң холумдан адырып шыдаан бе кай? 35Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл?+ Таанда-ла Дээрги-Чаяакчы Иерусалимни мээң холумдан адырыптар деп бе?»+

36А олар ыытташпаан, аңаа чаңгыс сөс-даа харыылаваан, чүге дээрге Эзекия хаан: «Аңаа харыы бербеңер» – деп дужааган турган. 37Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкаш, хаанга келгеш, кол дашка тудукчузунуң сөстерин аңаа дамчытканнар.

19

Эзекияның Бургандан дуза дилеп мөргээни

(2 Чыл. 32:20-22; Иса. 37:1-38)

19^1Эзекия хаан ол бүгүнү дыңнааш, бодунуң хевин ора тыртып каапкаш, качыгдал хевин кеткеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. 2Оон хаан орду башкарыкчызы Элиакимге, Севна бижээчиге+ болгаш Бурганның бараалгакчыларының баштыңнарынга качыгдал хевин кедиргеш, оларны Амоцтуң оглу Исайя медээчиже чорудупкан.

3Олар Исайяга Эзекия хаанның бо сөстерин дамчыткан: «Кызагдал, кеземче болгаш куду көрүүшкүннүң хүнү келген-дир – ажы-төл хырын иштинден үнериниң кырында келген, а иезиниң божуур шаг-шинээ чок!+
4Ассирияның хааны бодунуң кол дашка тудукчузунга дириг Бурганны дорамчылаар даалга берген. Ооң бүгү сөстерин сээң Бурганың Дээрги-Чаяакчы дыңнап каан болза! Ол дыңнаан сөстери дээш ону кезеткен болза!+ Чоннуң артынчызы дээш дилеп, мөргүп көрем».

5Эзекия хаанның дүжүметтери Исайяга чедип кээрге, 6Исайя оларга мынча дээн: «Боттарыңарның дээргиңерге Дээрги-Чаяакчының: „Дыңнаан сөстериңден – Ассирияның хаанының чалчаларының Мени дорамчылап турган сөстеринден кортпа+. 7Мен ону сагыш алындырар мен – ол хаан бир медээ дыңнап кааш, бодунуң чуртунче дедир чоруй баар. Мен ону аңаа хылыш-биле шаштырып каар мен“ – деп чугаалаан чүвезин дамчыдып бериңер».

8Кол дашка тудукчузу Ассирияның хаанының Лахистен чоруй барганын дыңнааш, Иерусалимден аткаарлап, Ливна хоорайны+ бүзээлеп алгаш турган хаанны тып чеде берген.

9-10Оон Сеннахирим хаан Эфиопияның хааны Тиргактың ооң-биле дайылдажып үнүпкенин дыңнап каан. Сеннахирим Иудеяның хааны Эзекияже элчиннерин катап база чорудуп, оларга мындыг сөстер дамчыдарын дужааган:

1. «Сээң идегеп турар Бурганың „Иерусалим Ассирияның хаанының холунче кирбес“ деп аазаашкыны-биле сени мегелевезин. 11Ассирияның хааннары бүгү чурттарны канчанганын билир-ле болгай сен – оларны бүрүнү-биле узуткап кагды чоп! А сен канчап камгалал алыр сен? 12Мээң ада-өгбемниң кыргып-хыдып каан чоннарының бурганнары – Гозан, Харран+, Рецеф хоорайларның база Фалассар хоорайга чурттап турган эден чоннуң бурганнары – ол бүгү улузун камгалап шыдаан бе? 13Хамат биле Арпад хоорайларның хааннары, Сепарваим, Ена болгаш Ивва хоорайларның хааннары ам кайыл?+»

14Эзекия элчиннерден чагааны алгаш, номчуп көрген. Ооң соонда ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баргаш, дүрүгнү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чада туткан.

15Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөргүп эгелээн: «О, Дээрги-Чаяакчы, херувимнер кырында саадаан Израильдиң Бурганы![*] Сен – чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге дың чаңгыс Бурган сен+, чер биле дээрни Сен чаяаган сен. 16Дээрги-Чаяакчы, кулааң ээктиргеш, дыңнап көрем!+ Дээрги-Чаяакчы, карааң ажыткаш, көрүп көрем!+ Дириг Бурганны дорамчылазын дээш элчиннер чорудупкан Сеннахиримниң сөстерин дыңнап көрем. 17О, Дээрги-Чаяакчы, шын-на болгай – Ассирияның хааннарының ол чоннарны чурттары-биле кады хоозураткаш, 18оларның бурганнарын отче октап, узуткап кааны шын-на болгай. Чүге дээрге ол бурганнар болза Бурган эвес+, а кижи холу кылган ыяш база даш ышкажыл+. 19А ам, Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, бисти дайзынның холундан адырып көрем! Чер-делегейниң бүгү күрүнелери Дээрги-Чаяакчы сени дың чаңгыс Бурган деп билип алзын!»+

20Амоцтуң оглу Исайя Эзекияга мону дамчыдарын айыткан: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Сен Ассирияның хааны Сеннахиримге хомудап, Меңээ мөргүдүң, а Мен дыңнап кагдым“ – дээн. 21Ол хаанга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү бо-дур: „Күжүр Сион-кыс сени куду көрүп, кочулаар. Иерусалим-кыс сени сооңдан көргеш, чүгле бажын чаяр. 22Сен кымны дорамчылап, кымны бак сөглеп тур сен? Кымче хөректенип, турамыы-биле көрүп тур сен? Израильдиң ыдыктыг Бурганынче! 23Бодуңнуң элчиннериң дамчыштыр Дээргини дорамчылап турдуң. Сен: ‘Эңдерик дайынчы тергелерлиг мен+, даглар баштарынче, Ливан сынның ооргаларынче көдүрлүп турдум! Ливанның бедик пөштерин, ооң эки дээн шивилерин ужурдум. Ооң эң ырак булуңнарынга чедип, эң эки эзимге чеде бердим. 24Мен хары черлерге кудуктар казып, оларның суун ижип турдум. Египеттиң хамык хем-сугларын бодумнуң будум-биле таптай базып, кургаттым’ – дээн сен.

25Ол бүгүнү шаандан бээр Мээң белеткеп келгенимни дыңнавааның ол бе? Сен быжыглалдыг хоорайларны бузундулар оваазы кылып кагдың – ол дээрге шаг шаанда-ла бодап алган чүвемни ам сени дамчыштыр боттандырганым ол-дур+. 26Ол хоорайларның чурттакчылары күш чок апарган, коргушка алзып, ады баксыраан. Олар шөлде оът-сиген дег, чаш көк дег, бажың кырында үнген[*], өзүп үнер бетинде-ле өрттендир чирткен чаш сыптар дег+. 27А Мен сээң дугайыңда бүгү чүвени билир мен+: кажан туруп кээп, олуруп аарыңны, үнүп, кирип турарыңны, Меңээ хорадай бергениңни. 28Меңээ хорадап турарың дээш база Мээң кулаамга четкен турамыың дээш, Мен сээң думчууң үдүнче – дээрбек, аксыңче – суглук сугар мен+, чедип келген орууң-биле сени дедир чорудуптар мен“.

29Эзекия, сеңээ бадыткал демдээ бо-дур+: бо чылын база келир чылын боду чайгаар үнген тараа чиир силер. А үшкү чылын – тараадан тарааш, ажаап алыңар, виноградтан тарып олурткаш, чимизин чиңер. 30Ынчан иудей чоннуң артынчызы база катап черге хандыр дазылданыр+, элбек-чаагай чимистелир. 31Чоннуң артынчызы Иерусалимден үнер, дириг арткан улус – Сион дагдан дүжүп кээр. Дээрги-Чаяакчының күштүг күзели ол бүгүнү боттандырар!»+

32Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Ассирияның хаанының дугайында мынча дээн: «Ол хаан бо хоорайже кирбес, согунун олче атпас, хоорайның мурнунга дозуг-камгалалдыг көстүп келбес, аңаа удур бүзээлел чалы оваалап тутпас+. 33Ол бодунуң келген оруу-биле дедир чоруй баар, бо хоорайже кирбес – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 34Мен бо хоорайга болчуп, Бодумну бодааш, Бодумнуң чалчам Давидти бодааш, ону камгалаар мен!»

35Ол дүне мындыг чүве болган. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң төлээзин чорудупкаш+, ассирий аг-шеригниң турлаанга 185 000 кижини узуткап каан. Эртенинде көөрге, долгандыр чүгле мөчү-сөөктер чыткылаан+. 36Ынчангаш Ассирияның хааны Сеннахирим аткаарлап чорупкаш, найысылал хоорай Ниневияже+ ээп чана берген.

37Оон бир-ле ол бодунуң бурганы Нисрохтуң өргээзинге мөгейип турда, Адрамелех биле Сарецер олар ону хылыш-биле шанчып кааш, арарат черже+ дезе бергеннер. Хаанның оглу Асардан+ ачазын солуп, дүжүлгеге саадапкан.

20

Эзекияның аарааны

(2 Чыл. 32:24-26; Иса. 38:1-8)

20^1Ол үеде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Амоцтуң оглу Исайя медээчи аңаа келгеш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыдып: «Ажыл-херээңни аайлап-башкарып ал, ам өлүр-дүр сен, назының төнген-дир» – деп чугаалаан. 2Эзекия ханаже хая көрнүп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн: 3«О, Дээрги-Чаяакчы, сактып кээп көрем! Мен Сээң мурнуңга шынчы чурттап, сеткилимден бердинип келдим, Сеңээ таарымчалыг чүүлдү кылып чордум!»+ Оон Эзекия ишкирнип ыглай берген.

4Исайя ордунуң ортаакы шөлүнден[*] ам-даа үнмээн турда, Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып: 5«Ээп келгеш, Мээң чонумнуң чагырыкчызы Эзекияга ооң ада-өгбези Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыт: Мен сээң дилег-мөргүлүңнү дыңнадым, карааң чажын көрдүм+ – ынчангаш Мен сени экиртип каар мен, соңгузу хүн Мээң өргээмче баар сен. 6Мен сээң назыныңга он беш чылды немеп берип тур мен, ол ышкаш Ассирияның хаанының холундан сени база бо хоорайны адырып каар мен – Бодум дээш, Мээң чалчам Давид дээш, бо хоорайга болчур мен+» – деп чугаалаан.

7Исайя: «Фига чимизинден кылган эмден хаанга эккелзин» – дээн.

Хаан экирий берзин дээш, ооң улузу эмни эккелгеш, ириңниг балыгга чыпшыр салыпкан. 8Эзекия ынчан Исайядан: «Дээрги-Чаяакчының мени экиртириниң база соңгузу хүн Ооң өргээзинче баарымның бадыткал демдээ кандыг боорул?» – деп айтырган+.

9Исайя: «Дээрги-Чаяакчының аазаашкынын күүседириниң бадыткал демдээ мындыг болзун: хөлеге чаданы куду он тепкииш бада берзин бе азы он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин бе?»

10«Хөлегениң чаданы куду он тепкииш бада бээри белен-не болгай – деп, Эзекия харыылаан. – Чок, ол он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин».

11Исайя медээчи Дээрги-Чаяакчыны кыйгырыптарга, Ахазтың чадазының тепкииштерин куду бадып келген хөлегени Ол дедир, он тепкииш өрү, чылзыдыпкан+.

Вавилоннуң элчиннери

(2 Чыл. 32:31; Иса. 39:1-8)

12Ол үеде Валаданның оглу, Вавилоннуң хааны Меродах-Валадан Эзекияның аарый бергенин дыңнап кааш, олче чагаа база белектер чорудупкан. 13Эзекия элчиннерни дыңнап алгаш, оларга эртине-байлак шыгжаар бүгү черлерин көргүскен: алдын-мөңгүннү, чаагай чыттыг чүүлдер биле улуг үнелиг үстерни, ок-чепсек шыгжаар черни – бодунуң шыгжамырларында бар-ла бүгү чүвени көргүскен+. Эзекияның ордузунда-даа, бүгү күрүнезинде-даа ооң оларга көргүспээн чүвези артпаан.

14Исайя медээчи Эзекия хаанга чедип келгеш: «Ол улус сеңээ чүнү чугаалады, олар кайыын келген-дир?» – деп айтырган.

«Ырак чурттан – деп, Эзекия харыылаан. – Олар Вавилондан кээп чорду».

15Медээчи: «Олар сээң ордуңда чүнү көрдү?» – деп айтырган.

«Олар мээң ордумда бүгү чүвени көрдү! – деп, Эзекия харыылаан. – Мээң эртине-байлак шыгжаар черлеримде оларга көргүспээн чүвем артпады».

16Ынчан Исайя Эзекияга: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна: 17„Сээң ордуңда бар бүгү чүвени, сээң ада-өгбеңниң бөгүнге чедир чыып алган бүгү чүвезин Вавилонче алгаш баар хүннер кээр, маңаа чүү-даа артпас+ – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан-дыр. – 18Сээң төрүткен, сээң ботталдырган үре-салгалыңның чамдыызын тудуп алгаш баар+, олар Вавилоннуң хаанының ордузунга акталаткан чалчалар апаар“» – дээн.

19А Эзекия Исайяга: «Сээң меңээ дамчытканың Дээрги-Чаяакчының сөзү эки-дир» – дээн. Чүге дээрге хаан «Мээң бодумнуң назынымда амыр-тайбың, айыыл чок чорук үргүлчүлээр боор» деп бодапкан чүве-дир.

20Эзекияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү өндүр улуг чоруктары, суг хөөлбээн+ база суг аксып киирер өдүгнү ооң канчаар кылып, сугну найысылалче кииргени Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген+. 21Эзекия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Манассия ачазының орнунга хаан апарган.

21

Манассия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 33:1-9)

21^1Манассия он ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бежен беш чыл чагырган. Ооң авазын Хефциба дээр турган чүве-дир. 2Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ооң израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп турган. 3Ол бодунуң ачазы Эзекияның үреп бузуп каапканы бедик черлерни+ катап тудуп, Израильдиң хааны Ахавты өттүнүп+, Ваал бурганга өргүл салыр бедигээштер, Ашера бурганга тураскааткан адагаш тургузуп каан+. Манассия сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, аңаа бараан болуп турган+. 4Ол Дээрги-Чаяакчының аңаа хамаарыштыр: «Иерусалимге алдар-адымны тургузуп каар мен» – дээни өргээзинге+ өргүл салыр бедигээштер тудуп каан+. 5Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң даштыкы, иштики шөлүнге+ сылдыстарның бүгү аг-шериинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. 6Ол бодунуң оглун от өттүр эрттирипкен+, төлгелеп, илби-шиди кылыр+ база өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң-көрнүр улус-биле харылзажып турган+. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөй бузутту үүлгедип, Ооң килеңин кыптыктырып турган. 7Ол Ашера бурганның оюп хээлээн дүрзүзүн кылып алгаш, ону Бурганның өргээзинге тургузуп каан.

А Дээрги-Чаяакчы ол өргээге хамаарыштыр Давид хаанга база ооң оглу Соломонга: «Мен бо өргээге база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан шилип алганым Иерусалимге Бодумнуң алдар-адымны мөңгези-биле тургузуп каар мен. 8Бир эвес израильчилер Мээң оларга дужааган бүгү чүвемни күүседип, оларга Мээң чалчам Моисейниң бергени бүгү дүрүм-хоойлуну сагып чурттаар болза, Мен оларны ада-өгбезинге берген черимден моон соңгаар улчуп чорбас кылып каар мен» – деп турган+.

9Ынчалза-даа чон Бурганның сөзүн тооп дыңнавайн барган. Манассия чонну шын оруундан өскээр аппаарга, олар Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан кыргып-хыдып каапканы чоннардан-даа хөй бузут үүлгедип эгелээн.

10Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалча-медээчилерин дамчыштыр мынча дээн турган: 11«Иудеяның хааны Манассия ындыг чүдек-бужар бачыттар үүлгедип+, ооң мурнунда турган амор чоннуң бүгү бузудундан хөй бузутту кылган-дыр+; ол бодунуң дүрзү-бурганнары-биле Иудеяны бачытче киирген-дир. 12Ол дээш Мен Иерусалимче база Иудеяже коргунчуг айыыл-халап ыдар деп тур мен – деп, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Ол дугайында дыңнап каан кижиниң ийи кулаа кайгаанындан түүгейни бээр+. 13Мен Иерусалимни хынап, аңаа кеземчени, Самарияга болгаш Ахавтың үре-салгалынга хемчээп бергеним дег+, хемчээп бээр мен. Аякты чодары дег, Иерусалимни чодар мен – чоткаш, доңгайтыр салып каар мен. 14Мээң өнчүм боор чондан артып калган улусту каапкаш баар мен, оларны дайзыннарның холунга хүлээдип бээр мен. Оларны бүгү дайзыннары олча кылып, үптээр, 15чүге дээрге олар Мээң мурнумга бузут үүлгедип, оларның ада-өгбезиниң Египеттен үне берген хүнүнден эгелээш, амдыгаа чедир Мени килеңнедип келди».

16Манассия Иудеяны бачытче киирип, ооң чону Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедир кылып каан бачыдындан аңгыда, дыка хөй буруу чок ханны төп, Иерусалимни хан-биле бир кыдыындан эгелээш, өске кыдыынга чедир долдуруп каан+.

17Манассияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези база ооң үүлгеткен бачыттары Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген+. 18Манассия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ордузунуң сесерлиинге – Уза сесерлиинге+ ажаап каан. Ооң оглу Амон ачазының орнунга хаан апарган+.

Амон – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 33:21-25)

19Амон чээрби ийи харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге ийи чыл чагырган. Ооң авазын Мешуллемет дээр турган, ол – Ятба чурттуг Харуцтуң уруу чүве-дир. 20Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 21Ол ачазының чоруп турган оруктарын эдерип, ачазының бараан болуп турганы дүрзү-бурганнарга бараан болуп, оларга мөгейип турган+. 22Ол ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны каапкаш, Ооң оруун эдербейн турган.

23Амоннуң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, хаанны ооң ордузунга өлүрүп каан. 24Ынчалза-даа чурттуң чону бүгү сүлчээчилерни кыра шаап каапкаш, Амоннуң оглу Иосияны ачазының орнунга хаан кылып алган.

25Амоннуң кылган өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 26Ону Уза сесерлиинде+ ооң чевег-куюнга ажаап каан. Ооң оглу Иосия ачазының орнунга хаан апарган.

22

Иосияның Иудеяга хааннап эгелээни

(2 Чыл. 34:1-13)

22^1Иосия сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үжен бир чыл чагырган. Ооң авазын Иедида дээр турган, ол – Боцкат+ чурттуг Адайяның уруу чүве-дир. 2Иосия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган база бодунуң өгбези Давидтиң бүгү оруктарын эдерип, оң-даа, солагай-даа талаже барбаан+.

3Чагыргазының он сески чылында Иосия хаан Мешулламның оглунуң оглу, Ацалияның оглу Шафан бижээчини Дээрги-Чаяакчының өргээзинче айбылап чорудупкан. Хаан мынча дээн: 4«Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга четкеш кел, ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген, хаалгачыларның чондан чыгган акша-мөңгүнүн саназын+. 5Ол акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга берип кагзын, а олар өргээде септелге кылып турар ажылчыннар: 6бызаңчылар, тудугжулар, дашчыларга төлеп берзин. Олар оон ыңай өргээни септээринге херек ыяш болгаш чонуп каан даштардан садып каап турзун. 7Оларның холунче дамчыткан акшаны канчаар чарыгдаанын айтырган херээ чок, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус-тур+».

Ыдыктыг хоойлу номунуң тывылганы

(2 Чыл. 34:14-28)

8Дээди бараалгакчы Хелкия Шафан бижээчиге: «Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ыдыктыг хоойлунуң дүрүг номун тып алдым» – дээн+.

Хелкия номну Шафанга тутсуп бээрге, ол ону номчуп көрген.

9Ооң соонда Шафан бижээчи хаанга келгеш: «Силерниң чалчаларыңар Дээрги-Чаяакчызының өргээде бар-ла акша-мөңгүннү чыып алгаш, өргээде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга дамчыдып бердилер» – деп айыткаан.

10Оон Шафан бижээчи хаанга: «Хелкия бараалгакчы меңээ бир дүрүг ном берди» – деп дыңнаткаш, ону хаанның мурнунга номчуп берген. 11Ыдыктыг хоойлунуң номунуң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкан. 12Ол Хелкия бараалгакчыга, Шафанның оглу Ахикамга+, Михейниң оглу Ахборга, Шафан бижээчиге болгаш бодунуң чалчазы Асайяга мынча дээн: 13«Барып, мээң өмүнээмден база бүгү иудей чоннуң өмүнээзинден бо номнуң сөстериниң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрүңер. Ада-өгбевис бо номнуң сөстерин тооп дыңнавайн турган, биске хамаарыштыр бижээн бүгү чүүл ёзугаар кылбайн чораан боорга, Дээрги-Чаяакчының коргунчуг килеңи бисче кыптыккан-дыр+».

14Хелкия бараалгакчы, Ахикам, Ахбор, Шафан болгаш Асайя олар Шаллумнуң өттүр билип медеглээр кадайы Олда-биле чугаалажыр дээш чорупканнар+. (Шаллум болза хаанның хевиниң кадагалакчызы кижи чүве-дир. Ол Тикваның оглу турган, а Тиква – Хархастың оглу турган чүве-дир.) Олда Иерусалимниң чаа кезээнге чурттап турган+. 15Ол херээжен оларга мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Силерни Менче айбылап чорудупкан кижиге 16Мээң чугаалаан чүвемни дамчыдыңар: Мен бо черже база ооң чурттакчыларынче айыыл-халапты – Иудеяның хаанының номчааны номда бижээн бүгү чүүлдерни ыдарым ол-дур. 17Менден ойталааны дээш, хары бурганнарга айдызап, боттарының холу-биле кылган бүгү чүүлдери-биле Мени хорадатканы дээш+, Мээң килеңим бо черже кыптыккан, ол ам өжүртүнмес“ – деп чугаалады.

18Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырары-биле силерни айбылап чорудупкан Иудеяның хаанынга мону дамчыдыңар: дыңнаан сөстериң дугайында Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн-дир: 19„Сээң чүрээңниң чымчай бергени дээш, бо черге база ооң чурттакчыларынга удур Дээрги-Чаяакчының чүве чугаалап, олар каргыштыг хоозуралга алзып аар дээнин дыңнааш+, Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш, кеткен хевиңни ора тыртып, Мээң мурнумга ыглап турганың дээш, Мен сени дыңнап кагдым+ – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – 20Ынчангаш Мен сени ада-өгбеңге кадып каар мен, чевег-куйга амыр-тайбың ажааттырар сен+. Мээң бо черже ыдарым айыыл-халапты сээң карааң көрбес“».

Айбычылар ол харыыны хаанга дамчыдып берген.

23

Иосияның Иудеяны дүрзү-бурганнарга чүдүүр чоруктан арыглааны

(2 Чыл. 34:29-32)

23^1Хаан Иудея биле Иерусалимниң бүгү баштыңнарын кыйгыртып алган. 2Оон хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче Иудеяның бүгү чону-биле, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары-биле кады чорупкан. Бурганның бараалгакчылары болгаш медээчилери, бүгү чон – карачал-даа, ызыгууртан-даа улус ооң-биле кады чорупкан. Чонга ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тывылган номда бижиттинген чагыг-керээниң бүгү сөстерин дыңналдыр номчуп берген+. 3Хаан өргээниң адагажының чанынга туруп алгаш+, ол номда бижиттинген чагыг-керээниң сөстерин сагыыры-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң айтыышкыннарын, доктаалдарын, дүрүмнерин бүгү чүлдү-чүрээнден, бүгү сагыш-сеткилинден күүседип, Ону эдерер керээ чарып алган+. Бүгү чон ол керээни хүлээп алган.

4Хаан Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга, оон куду дужаалдыг бараалгакчыларга, өргээниң хаалгачыларынга Ваал, Ашера бурганнарга, сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгеери-биле кылган бүгү чүүлдерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинден үндүрерин дужааган+. Хаан ол бүгүнү Иерусалимниң кызыгаарындан дашкаар, Кедрон шынаазынга өрттедипкеш+, хүлүн Вефилче аппартып каапкан. 5Иосия Иудеяның хааннарының мөгейиишкин кылыр бедик черлерге, чурттуң хоорайларынга база Иерусалимни долгандыр айдызаар өргүлдер кывыссын дээш томуйлап кааны бараалгакчыларны дүжүрүп каапкан. Ол бараалгакчылар Ваалга, ай-хүнге, сылдыстарга – дээрниң бүгү аг-шериинге айдызаашкын кылып турган чүве-дир+.

6Хаан Ашера бурганга тураскааткан адагашты+ Дээрги-Чаяакчының өргээзинден Иерусалимден дашкаар үндүргеш, Кедрон шынаазынга өрттедипкен. Ол ону хоюдур чуура дүрбээш, хүлүн карачал улустуң чевеглериниң кырынга тарадыр хадыдыпкан. 7Иосия оон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң чанында туттунган, самыын-садар кижилер чурттап турган+ база херээженнерниң Ашера бурганга хеп аргып[*] турган бажыңнарын үреп бузуп каапкан.

8Иосия бүгү бараалгакчыларны Иудеяның хоорайларындан үндүрүпкеш, Гивадан эгелээш, Беэр-Шевага чедир ол бараалгакчыларның айдызап турганы бедик черлерни бужартадып каапкан. Найысылалдың хаалгазының чанында – хоорай чагырыкчызы Иисустуң хаалгазынче кирер чер чанында, кол хаалганың солагай талазында турар мөгейиишкин кылыр бедик черлерни база ол үреп бузуп каапкан. 9Ол бедик черлерниң бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының Иерусалимде өргүл бедигээжинге өргүл салып, бараан болбайн турган-даа болза, ажыткы-биле хөөтпейн быжырган бооваларны өске бараалгакчы ха-дуңмазы-биле кады чип турган+.

10Иосия Бен-Энном шынаазында Тофетте өргүл бедигээжин+, аңаа кым-даа оон ыңай оглу-кызын Молох бурганга от өттүр эрттирбезин дээш+, бужартадып каапкан. 11Ол Иудеяның хааннарының Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер чер чанынга хүнге тураскаадып тургузуп турган аъттарын ап каапкан. Ол аъттар өргээниң даштыкы шөлүнге, Нафан-Мелех дүжүметтиң хуу өрээлиниң чанынга турган чүве-дир. Оон Иосия хүнге тураскааткан чуузаларны база өрттедипкен. 12Иосия Иудеяның хааннарының Ахазтың үстүкү өрээлиниң кырынга тургузуп кааны өргүл салыр бедигээштерни база Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң ийи шөлүнге Манассия хаанның тудуп кааны өргүл салыр бедигээштерни+ үрегдеп, буза шапкаш, бузундуларын Кедрон шынаазынче үндүр октапкан.

13Израильдиң хааны Соломон Иерусалимниң чөөн талазынга, Өлүм-чидим дааның[*] мурнуу талазынга сидончуларның чүдек-бужар бурганы Астартага, моав чоннуң бужар бурганы Хамоска, аммон чоннуң чүдек-бужар бурганы Молохка мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп каан турган+. Иосия ол черлерни база бужартадып каапкан. 14Ол ыдыктыг көжээлерни чуура шаап, Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкаш, оларның турган черинге кижи сөөктери салып каан+.

15Вефилде өргүл салыр бедигээшти база Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның тудуп каан бедик черин безин Иосия үреп бузуп каапкан+. Мөгейиишкин кылыр бедик черни ол өрттедип, хоюдур чуура дүрбүп каапкан, Ашера бурганга тураскааткан адагашты база өрттедипкен. 16Иосия оон долгандыр көрдүнгеш, дагның ийинде чевеглерни көрүп кааш, улус айбылап, ында чыдар сөөктерни уштуп эккеп, өргүл бедигээжинге өрттедиптерин дужааган. Ол бүгү ону баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң дамчытканы Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар болган+.

17Хаан: «Дуу ол кымның тураскаал дажы боор?» – деп айтырган.

Хоорайның чурттакчылары: «Бо дээрге Иудеядан келген, силерниң Вефилде өргүл бедигээжи-биле кылган чүвеңерни баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң чевээ-дир»+ – деп харыылааннар.

18Хаан: «Ооң дыжын үревеңер, кым-даа ооң сөөгүнге дегбезин» – дээн. Ынчангаш ол медээчиниң база Самариядан келген медээчиниң сөөктерин хевээр арттырып кааннар.

19Иосия оон ыңай Израильдиң хааннарының, Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип, Самарияның хоорайларында бедик черлерге тудуп каан өргээлерин база үреп каапкан. Вефилге кылган бүгү чүвезин хаан ол черлер-биле база кылган. 20Иосия ол бедик черлерге турган бүгү бараалгакчыларны өргүл бедигээштеринге өлүрүп каапкаш+, сөөктерин бедигээштерге өрттедипкен+. Ооң соонда ол Иерусалимче ээп келген.

Чоннуң Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

(2 Чыл. 35:1-19)

21Хаан бүгү чонга: «Чагыг-керээниң номунда бижээнин ёзугаар боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының мурнунга Хосталыышкын байырлалын демдеглеңер» – деп дужааган+.

22Израильди баштап турган баштыңчылар үезинден бээр, Израильдиң база Иудеяның хааннарының чагырып турган бүгү үезинде ол байырлал ышкаш байырлал бооп көрбээн чүве-дир. 23А Иосия хаанның чагыргазының он сески чылында Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирген.

24Иосия оон ыңай өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң көрнүр кижилерни, Иудея биле Иерусалимден тывылган чүдек-бужар ээреннерни, дүрзү-бурганнарны узуткап каапкан+. Ол ону Хелкия бараалгакчының Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тып алганы дүрүг номда бижиттинген ыдыктыг хоойлунуң сөстерин күүседири-биле кылган. 25Иосияның мурнунда-даа, ооң соонда-даа аңаа дөмей – бүгү чүлдү-чүрээ-биле, бүгү сеткил-сагыжы-биле, бүгү күчү-күжү-биле, Моисейниң бүгү хоойлузун ёзугаар Дээрги-Чаяакчыже ээлген хаан турбаан+.

26Ынчанмыже Дээрги-Чаяакчы Манассия хаанның Ону килеңнеткен бүгү бачыттары дээш+ Иудеяже кыптыккан коргунчуг килеңинден, хорадаан сагыжындан ойталаваан. 27Дээрги-Чаяакчы: «Израильди Бодумдан чайладып каапканым дег, Иудеяны база Бодумдан чайладып кааптар мен, шилип алганым бо Иерусалим хоорайдан база „Мээң ат-алдарым маңаа турар“ дээним өргээден+ ойталаар мен» – дээн.

Иосияның өлүмү

(2 Чыл. 35:20-27)

28Иосияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 29Иосияның чагыргазының үезинде Египеттиң хааны Нехао фараон+ Ассирияның хаанынга уткуй Евфрат хемче үнүп келген. Иосия хаан аңаа удур үнүп кээрге, фараон ону Мегиддонга+ көрүп кааш, өлүрүп каан. 30Хаанның чалчалары ооң мөчү-сөөгүн Мегиддондан Иерусалимче сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга ажаап каан+. А чурттуң чону Иосияның оглу Иоахазты олива үзү-биле чаап+, ону ачазының орнунга хаан кылып алган.

Иоахаз – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 36:1-4)

31Иоахаз[*] чээрби үш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның уруу чүве-дир+. 32Иоахаз ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 33Нехао фараон Иоахазты, ол Иерусалимге оон ыңай чагырбазын дээш, хамат черде Ривла хоорайга+ тудуп хоругдааш, Иудеяга чүс талант мөңгүн болгаш бир талант алдын[*] төлээр торгаал онаап каан. 34Нехао фараон Иосияның оглу Элиакимни ачазының орнунга хаан кылдыр салгаш, ооң адын Иоаким деп ат-биле солуп берген+. А Иоахазты Египетче алгаш барган, ол аңаа өлүп калган+. 35Нехао фараонга ооң негээн алдын-мөңгүнүн төлеп бээри-биле Иоаким чурттуң чонунга үндүрүг онаап, кижи бүрүзүнүң шинээн доктааткаш, алдын-мөңгүннү төледип алган.

Иоаким – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 36:5-8)

36Иоаким чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту он бир чыл чагырган. Ооң авазын Зебудда дээр турган, ол – Рума чурттуг Федайяның уруу чүве-дир. 37Иоаким ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

24

24^1Иоакимниң чагырган үезинде Вавилоннуң хааны Навуходоносор+ чуртче халдап кирип келген. Иоаким Навуходоносорга үш чыл чагырткаш, оон хая көрнү берип, аңаа удур тура халаан. 2Дээрги-Чаяакчы Иоакимче халдей, арамей, моав болгаш аммон дээрбечи бөлүктерни ыдып, Иудеяны узуткап кагзыннар деп турган. Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалча-медээчилерин дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар ынчаар болганы ол+. 3-4Ол бүгү Иудея-биле Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар, иудейлерни Ооң мурнундан ырадып кааптар дээш болган. Чүге дээрге Манассия хаанның бачыттары дээш, ооң үүлгеткен бүгү чүвези дээш, ооң буруу чок улустуң ханын төп, Иерусалимни оларның ханы-биле долдурганы дээш+, Дээрги-Чаяакчы ону өршээр хөңнү чок болган.

5Иоакимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. 6Иоаким өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ооң оглу Иехония ачазының орнунга хаан апарган.

7А Египеттиң хааны бодунуң чуртундан оон ыңай үнмээн, чүге дээрге Вавилоннуң хааны аңаа хамааржыр бүгү черни Египеттиң кызыгаарында хемден эгелээш, Евфрат хемге чедир эжелеп алган.

Иудеяның хааны Иехонияның туттуруп алганы

(2 Чыл. 36:9-10)

8Иехония он сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Нехушта дээр турган, ол – Иерусалим чурттуг Элнафанның уруу чүве-дир. 9Иехония ачазының кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

10Ол үеде Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң дүжүметтери Иерусалимге келгеш, ону бүзээлеп алганнар. 11Навуходоносор боду ооң улузунуң бүзээлеп алгаш турган хоорайынга чедип кээрге, 12Иудеяның хааны Иехония, ооң авазы, нояннары, шериг баштыңнары болгаш дүжүметтери аңаа дүжүп бергеннер.

Вавилоннуң хааны бодунуң чагыргазының сески чылында Иехонияны тудуп алган+. 13Дээрги-Чаяакчының баш бурунгаар чугаалап турганы дег+, Навуходоносор Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң бүгү эртине-байлаан аппарган+ – Израильдиң хааны Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып каан бүгү алдын саваларын кезе шаап каапкан. 14Ол Иерусалимниң бүгү чурттакчыларын: бүгү нояннарны, күчү-күштүг дайынчыларны, бүгү ус-дарган, шевер улусту – шупту 10 000 кижини тудуп алгаш барган. Чурттуң чүгле ядыы карачал чону артып калган. 15Навуходоносор Иехонияны Иерусалимден Вавилонче тудуп алгаш барган, ооң-биле кады хаанның авазын, ооң кадыннарын, дүжүметтерин, чурттуң ат-алдарлыг улузун база аппарган+. 16Вавилоннуң хааны 7000 дайынчылыг бүгү шеригни, 1000 дарган, ус-шевер улусту, бүгү дайылдажып шыдаар күштүг улусту Вавилонче тудуп аппарган. 17Навуходоносор Иехонияның орнунга ооң төрел акызы Маттанияны хаан кылып кааш+, Маттанияның адын Седекия кылдыр солуп берген+.

Седекия хаан болгаш Иерусалимниң буурааны

(2 Чыл. 36:11-21; Иер. 39:1-10; 52:1-27)

18Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның уруу чүве-дир+. 19Седекия Иоакимниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. 20Ынчаарга Иерусалим биле Иудеяга болуп турган чүве Дээрги-Чаяакчыны килеңнедиптерге, Ол оларның чурттакчыларын Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

Седекия Вавилоннуң хаанынга удур тура халаан+.

25

25^1Седекияның чагыргазының тоску чылында, он айның онда Вавилоннуң хааны Навуходоносор бодунуң бүгү аг-шерии-биле Иерусалимге чедип кээп, ону бүзээлеп, хоорайны долгандыр бүзээлел чалдары тудуп алган+. 2Хоорайның бүзээлээшкини Седекия хаанның чагыргазының он бирги чылынга чедир үргүлчүлээн.

3Хоорайда аш кедереп, чурттакчы чон чиир аъш-чем чок арткан. Дөрт[*] айның тоста 4халдейлер хоорайның ханазын деже шаапкан. Бүгү иудей дайынчылар дүне када хоорайдан ийи хана аразында, Хаан сесерлииниң чанында турар хаалга дамчыштыр үнгеш, Иордан шынаазынче баар орук-биле дезипкен. А халдейлер ол үеде хоорайны бүзээлеп алган турган. 5Халдей шериг иудей хаанны сүрүп чорупкаш, Иерихон ховуларынга чыпшыр четкен. Седекияның бүгү шерии ону каапкаш, тарадыр маңнажы берген. 6Хаанны тудуп алгаш, Ривла хоорайда+ Вавилоннуң хаанынче эккелгеш, шиидип каан+. 7Седекия көрүп турда, ооң оолдарын өлүрүп каан+, а оон ону согурарткаш, хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче аппарган+.

8Беш айның чедиде (Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң чагыргазының он тоску чылында)+ Иерусалимче Вавилоннуң хаанының дүжүмеди, камгалакчы шериглер даргазы Навузардан+ чедип келген. 9Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун, Иерусалимниң бүгү бажыңнарын – улуг дээн бажыңнарны шуптузун өрттедипкен+. 10Камгалакчы шериглер даргазы-биле кады келген халдей шериг Иерусалимни долгандыр турган ханаларны үреп бузуп каапкан+. 11Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан хоорайда дириг арткан улусту, а ол ышкаш Вавилоннуң хаанынга дүжүп берген улусту – бүгү арткан мөөң чонну тудуп алгаш барган. 12Чүгле карачал улустуң чамдыызын камгалакчы шериглер даргазы виноград болгаш тараа шөлдерин ажаап болбаазырадыр кылдыр арттырып каан.

13Халдейлер Дээрги-Чаяакчының өргээзинге турган хүлер адагаштарны, тергежигештерни, «далай» дээр хүлер чунар саваны+ үрей соктап каапкаш, ол чүүлдерниң хүлерин Вавилонче аппарганнар+. 14Олар оон ыңай хүл урар савалар, хүл-узарлар, бижектер болгаш хымыштарны – Бурганга бараан болурда ажыглаар бүгү хүлер эт-херекселди алгаш барганнар+. 15Камгалакчы шериглер даргазы алдын-мөңгүн хүүрекчигештер биле кыскаштарны база алгаш барган. 16Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып кааны ийи адагаш, «далай» дээр чунар сава болгаш тергежигештерге хамаарыштыр алырга, ол бүгү херекселдерни кылган хүлер деңзилеттинмес аар турган+. 17Бир адагаш-ла он сес кыры дурту бедик+, ооң кырында хүлер капительдиң бедии үш кыры дурту; капительдиң даштыы талазын четки хевирлиг, хүлерден кылган гранат чимистерлиг каасталга шыпкан турган (ийиги адагашта база-ла ындыг четки хевирлиг каасталга бар).

18Камгалакчы шериглер даргазы Бурганның дээди бараалгакчызы Серайяны+, ийиги бараалгакчы Софонияны+ болгаш Бурганның өргээзинче кирер черниң үш таңныылын база тудуп алгаш барган. 19Оон ыңай хоорайдан ол дарга шериглер баштыңын, хаанның ам-даа хоорайга арткан турган беш чоок дүжүмедин, чурттуң чонун шериг хүрээлеңинче киир бижиир хүлээлгелиг шеригниң кол бижээчизин болгаш хоорайга турган алдан чурттакчыны тудуп алгаш барган. 20Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан оларны тудуп аппаргаш, Ривлада Вавилоннуң хаанынга чедире берген. 21Вавилоннуң хааны ол бүгү улусту хамат черде Ривла хоорайга шаажылап өлүрүп каан, а Иудеяның чонун бодунуң черинден көжүрүп үндүрген.

Годолияның Иудеяга чагырыкчы апарганы

(Иер. 40:7-9; 41:1-3)

22Вавилоннуң хааны Навуходоносор ооң Иудеяга арттырып каан чонунуң чагырыкчызы кылдыр Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның+ оглу Годолияны томуйлап каан+. 23Бүгү иудей шериг баштыңнары: Нафанияның оглу Измаил, Карейниң оглу Иоханан, Нетофа чурттуг Танхуметтиң оглу Серайя болгаш Мааха чурттуг Иазания олар Вавилоннуң хаанының Годолияны чагырыкчы кылдыр томуйлап каанын дыңнап кааш, боттарының улузу-биле кады Мицпа хоорайда+ Годолияже чедип келгеннер. 24Годолия оларга база оларның улузунга: «Халдей дүжүметтерден кортпаңар, чуртка артып калгаш, Вавилоннуң хаанынга бараан болуңар. Ынчан менди-чаагай болур силер» – деп даңгыраглап чугаалаан.

25Ынчалза-даа чеди айда Элишаманың+ оглунуң оглу, Нафанияның оглу, хаан уктуг Измаил он кижизи-биле кады келгеш, Годолияны база ооң-биле кады Мицпага турган иудейлер болгаш халдейлерни өлүрүп каан. 26Ооң соонда бүгү чон, карачал-даа, ызыгууртан-даа улус база шериг баштыңнары, халдейлерден корткаш, Египетче дезе берген+.

Иехонияны хостааны

(Иер. 52:31-34)

27Иудеяның хааны Иехонияны тудуп аппарган соонда+ үжен чеди чыл эрткенде, Вавилоннуң хааны Эвил-Меродах+ бодунуң чагыргазының бирги чылында Иехония хаанга өршээл көргүскен. Эвил-Меродах Иехонияны он ийи айның чээрби чедиде кара-бажыңдан үндүргеш, 28ооң-биле эп-найыралдыг чугаалашкан база ол үеде Вавилонга турган бүгү өске хааннарга бодаарга, бедик, хүндүткелдиг черге олуртуп каан. 29Иехония кара-бажыңга кедип турган хевин солуп каапкаш, амыдыралының төнчүзүнге чедир Эвил-Меродах-биле кады чемненип келген. 30Ол Вавилоннуң хаанындан доктаамал хандырылганы хүннүң-не, арткан бүгү назынында ап келген.

* 1:17 Өске бурунгу сөзүглелде «Ооң дуңмазы» деп сөстер таварышпайн турар.

* 2:3, 5 Азы: «Сээң бажыңыңның кырындан».

* 3:16 Азы: «Мен бо шынааны хөй-хөй хөөлбектерлиг кылып каар мен».

* 3:26 Өске бурунгу сөзүглелде «Арамей хаанче» дээн.

* 3:27 Бо домактың утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Израильчилерниң аразынга аажок улуг сагыш аарыышкынын болдурган» деп бижээн.

* 4:28 Азы: «Мени мегелевейн көрүңерем».

* 5:5 300 ажыг килограмм мөңгүн, 60 ажыг килограмм алдын.

* 5:17 Нееман Дээрги-Чаяакчыга чүгле Аңаа хамааржыр израиль черниң довураанга мөгейип болур деп санап турган.

* 8:16 «Иосафат ам-даа хаан бооп турган» деп домак өске бурунгу сөзүглелдерде таварышпайн турар.

* 9:8 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

* 9:17 Азы: «Тайбың-биле келдиңер бе?»

* 9:27 Азы: «Сесерликте бажыңче».

* 9:31 Азы: «Бодунуң дээргизин өлүрүп каан Зимриге амыр-тайбың турган бе?»

* 11:8 Азы: «Силерниң одурууңарже».

* 11:12 Азы: «Каасталгалар-биле каастап каан».

* 11:15 Азы: «Одуруглай чыскаалган шериглер аразы-биле».

* 12:5, 7 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы: «Таныштарындан».

* 12:7 12:5-те немелде тайылбырны көр.

* 12:21 Өске бурунгу сөзүглелде «Иозакар» деп атты бижээн.

* 14:21 Бо хаанның адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда, Исайя медээчиниң номунда болгаш бо номнуң чамдык шүлүктеринде Озия деп база бижип турар.

* 14:26 Азы: «Аныяк-даа, улуг-даа».

* 15:1 Бо хаанның адын Чылдар демдеглелиниң ийиги номунда, Исайя медээчиниң номунда болгаш бо номнуң чамдык шүлүктеринде Озия деп база бижип турар.

* 15:19 Фул хаан – өске ады-биле Тиглат-Пилесер (бистиң эрага чедир 744–727 чч.).

* 15:19 Үжен ажыг тоннага деңнежир.

* 15:20 Азы: «Дайынчы бүрүзү-ле».

* 15:25 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Кижилерже эвес, а кандыг-бир черже айтып турар чадавас.

* 15:30 Өске бурунгу сөзүглелде бо домак таварышпайн турар.

* 16:6 Өске бурунгу сөзүглелде «арамей чон» эвес, а «эдом чон» деп бижээн.

* 16:15 Бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Хүлер бедигээжин канчаарын мен ам-даа бодап көөр мен».

* 17:3-4 Азы: «Со хоорайда Египеттиң хаанынче».

* 18:14 Тос ажыг тонна мөңгүнге, тос чүс ажыг килограмм алдынга деңнежир.

* 19:15 Дээрги-Чаяакчы ыдыктыг аптарада тургускан херувимнер дүрзүлериниң кырында, Бодунуң дүжүлгезинде дег, саадап олурар дээни ол (Хост. 25:17-22 көр).

* 19:26 Оът-сиген үрезини бажың кырынче хадый берзе-даа, хөрзүн чедишпезинден өзүп үнүп шыдавас турган.

* 20:4 Өске бурунгу сөзүглелде «Хоорай иштинден» деп бижээн.

* 23:7 «Хеп аргып» деп сөстерниң болгу дег өске утказы: «Чадыржыгаштар кылып».

* 23:13 Елеон дааның ойзу адаан ады бооп чадавас (2 Хаан. 15:30; Зах. 14:4; Аж.-ч. 1:12 көр).

* 23:31 Иер. 22:11 болгаш 1 Чыл. 3:15-те бо хаанны «Шаллум» дээр.

* 23:33 Өске бурунгу сөзүглелде «Чүс талант алдын» деп бижээн.

* 25:3 Өске бурунгу сөзүглелде «дөрт» деп сөс таварышпайн турар.

+ 1:1 3 Хаан. 22:37
+ 1:1 2 Хаан. 8:2; 4 Хаан. 3:5
+ 1:2 Аж.-ч. 20:9
+ 1:2 Иис. 13:3
+ 1:2 Мф. 10:25; 12:24; Мк. 3:22; Лк. 11:15
+ 1:2 4 Хаан. 8:8
+ 1:3 3 Хаан. 17:1; 21:17
+ 1:8 Зах. 13:4; Мф. 3:4; Мк. 1:6
+ 1:10 Иов 1:16
+ 1:10 Лк. 9:54
+ 2:1 Э. д. 5:24
+ 2:1 3 Хаан. 19:19-21
+ 2:1 Иис. 5:9
+ 2:4 3 Хаан. 16:34
+ 2:8 Хост. 14:21, 29; Иис. 3:16
+ 2:9 Сан. 11:17, 25; Ы. х. к. 21:17
+ 2:12 4 Хаан. 6:17; 13:14

+ 2:16 3 Хаан. 18:12; Иез. 3:12; 8:3; Аж.-ч. 8:39

+ 2:23 Иов 19:18
+ 2:25 Иис. 19:26; 3 Хаан. 18:20
+ 3:2 3 Хаан. 16:31; 4 Хаан. 10:26
+ 3:3 3 Хаан. 12:28-32
+ 3:5 4 Хаан. 1:1
+ 3:7 3 Хаан. 22:4
+ 3:9 3 Хаан. 22:47
+ 3:10 Иис. 7:7
+ 3:11 3 Хаан. 22:7
+ 3:13 3 Хаан. 18:19; 22:6
+ 3:15 1 Хаан. 10:5; 16:17
+ 3:15 3 Хаан. 18:46
+ 3:19 Ы. х. к. 20:19
+ 3:20 Хост. 29:39-40
+ 3:25 Иса. 16:7
+ 3:27 Мих. 6:7
+ 4:1 Лев. 25:39-41; Неем. 5:5; Мф. 18:25
+ 4:8 Иис. 19:18
+ 4:12 4 Хаан. 5:20-27; 8:4-5
+ 4:16 Э. д. 18:14
+ 4:23 Сан. 28:11
+ 4:27 Мф. 28:9
+ 4:27 Э. д. 18:17; Ам. 3:7
+ 4:29 3 Хаан. 18:46
+ 4:29 Хост. 7:19; 14:26
+ 4:29 Лк. 10:4
+ 4:31 3 Хаан. 18:29
+ 4:31 Ин. 11:11
+ 4:33 Иак. 5:16
+ 4:34 3 Хаан. 17:21; Аж.-ч. 20:10
+ 4:37 Евр. 11:35
+ 4:38 Иис. 5:9; 4 Хаан. 2:1
+ 4:42 1 Хаан. 9:4

+ 4:42 Мф. 14:16-21; 15:32-38; Мк. 6:37-44; 8:4-9; Лк. 9:13-17; Ин. 6:5-13

+ 5:1 Лк. 4:27
+ 5:1 Лев. 13:3
+ 5:7 Ы. х. к. 32:39
+ 5:7 3 Хаан. 20:7
+ 5:10 Лев. 14:7
+ 5:15 Дан. 2:47
+ 5:16 Дан. 5:17
+ 5:20 4 Хаан. 4:12; 8:4-5
+ 5:27 Хост. 4:6; Сан. 12:10
+ 6:13 Э. д. 37:17
+ 6:16 2 Чыл. 32:7
+ 6:17 Ыд. ыр. 67:18; Зах. 1:8; 6:1
+ 6:18 Э. д. 19:11
+ 6:22 2 Чыл. 28:15; У. ч. 25:21; Рим. 12:20
+ 6:24 3 Хаан. 15:18; 20:1; 4 Хаан. 8:27
+ 6:26 2 Хаан. 14:4
+ 6:29 Лев. 26:29; Ы. х. к. 28:57; Ыы. 4:10
+ 7:2 Мал. 3:10
+ 7:2 4 Хаан. 7:17
+ 7:6 2 Хаан. 5:24; 4 Хаан. 6:17
+ 7:7 Ыд. ыр. 47:6
+ 7:17 4 Хаан. 7:2
+ 8:1 4 Хаан. 4:35-37
+ 8:1 Э. д. 41:27
+ 8:4 4 Хаан. 4:12; 5:20-27
+ 8:7 4 Хаан. 6:24
+ 8:8 3 Хаан. 19:15,
+ 8:8 1 Хаан. 9:7
+ 8:8 4 Хаан. 1:2
+ 8:12 4 Хаан. 10:32; 12:17; 13:22; Ам. 1:3-4

+ 8:12 Ыд. ыр. 136:9; Иса. 13:16; Ос. 14:1; Наум 3:10

+ 8:12 Ос. 14:1; Ам. 1:13
+ 8:13 3 Хаан. 19:15,
+ 8:18 3 Хаан. 12:28-30
+ 8:18 3 Хаан. 16:31-33
+ 8:19 2 Хаан. 21:17; 3 Хаан. 11:36
+ 8:20 Э. д. 27:40; 3 Хаан. 22:47
+ 8:26 4 Хаан. 11:1
+ 8:28 4 Хаан. 8:15
+ 8:28 3 Хаан. 22:3
+ 9:1 4 Хаан. 8:28
+ 9:2 3 Хаан. 19:16
+ 9:3 1 Хаан. 10:1
+ 9:7 3 Хаан. 18:4
+ 9:8 Ы. х. к. 32:36
+ 9:9 3 Хаан. 14:10; 15:29; 16:11; 21:21-22
+ 9:10 3 Хаан. 21:23; 4 Хаан. 9:36
+ 9:11 Иер. 29:26; Ос. 9:7
+ 9:13 Мф. 21:8; Мк. 11:8
+ 9:13 2 Хаан. 15:10; 3 Хаан. 1:34
+ 9:14 4 Хаан. 8:28-29
+ 9:21 2 Чыл. 22:7
+ 9:21 3 Хаан. 21:1
+ 9:26 3 Хаан. 21:19
+ 9:27 2 Чыл. 22:9
+ 9:28 4 Хаан. 23:30
+ 9:31 3 Хаан. 16:9-13
+ 9:34 3 Хаан. 16:31
+ 9:36 3 Хаан. 21:23; 4 Хаан. 9:10
+ 10:1 3 Хаан. 16:24
+ 10:7 3 Хаан. 21:21; 4 Хаан. 9:8
+ 10:10 3 Хаан. 21:19,
+ 10:14 2 Чыл. 22:8
+ 10:15 1 Чыл. 2:55
+ 10:15 Иер. 35:8
+ 10:17 3 Хаан. 21:19,
+ 10:18 3 Хаан. 16:31-32
+ 10:19 3 Хаан. 18:19; 22:6
+ 10:21 3 Хаан. 16:32
+ 10:24 3 Хаан. 20:39
+ 10:25 3 Хаан. 18:40
+ 10:26 4 Хаан. 3:2
+ 10:27 4 Хаан. 23:14
+ 10:29 3 Хаан. 12:28
+ 10:30 4 Хаан. 15:12
+ 10:32 4 Хаан. 8:12
+ 10:33 Ы. х. к. 2:36
+ 11:1 4 Хаан. 8:26
+ 11:1 4 Хаан. 9:27
+ 11:1 Башт. 9:5
+ 11:5 1 Чыл. 9:25
+ 11:10 2 Хаан. 8:7; 1 Чыл. 18:7
+ 11:12 Ы. х. к. 17:18-19
+ 11:12 1 Хаан. 10:24
+ 11:14 4 Хаан. 23:3; 2 Чыл. 6:13; 34:31
+ 11:16 Неем. 3:28; Иер. 31:40
+ 11:18 4 Хаан. 10:27
+ 12:3 3 Хаан. 15:14; 22:43
+ 12:9 Мк. 12:41; Лк. 21:1
+ 12:15 4 Хаан. 22:7
+ 12:16 Лев. 4:24; 5:15; 7:7; Сан. 18:19
+ 12:17 4 Хаан. 8:12
+ 12:18 3 Хаан. 15:18
+ 12:20 2 Чыл. 24:23-26
+ 13:1 4 Хаан. 11:2
+ 13:2 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 13:3 Башт. 2:14
+ 13:3 4 Хаан. 8:12
+ 13:4 Хост. 3:7,
+ 13:5 Башт. 3:9
+ 13:6 3 Хаан. 16:33
+ 13:11 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 13:12 4 Хаан. 14:8-15
+ 13:14 4 Хаан. 2:12; 6:17
+ 13:17 3 Хаан. 20:26
+ 13:22 4 Хаан. 8:12
+ 13:25 4 Хаан. 13:19
+ 14:1 4 Хаан. 12:21
+ 14:4 4 Хаан. 12:3
+ 14:5 4 Хаан. 12:20
+ 14:6 Ы. х. к. 24:16
+ 14:7 2 Хаан. 8:13
+ 14:7 Иса. 16:1
+ 14:7 Иис. 15:38
+ 14:9 Башт. 9:8-15
+ 14:11 Иис. 15:10
+ 14:13 Неем. 8:16; Иер. 31:38; Зах. 14:10
+ 14:14 3 Хаан. 7:51; 4 Хаан. 12:18
+ 14:15 4 Хаан. 13:12
+ 14:19 Иис. 10:3
+ 14:22 Ы. х. к. 2:8; 3 Хаан. 9:26
+ 14:24 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 14:25 Сан. 34:8; 3 Хаан. 8:65
+ 14:25 Иис. 9:13
+ 14:25 Иона 1:1
+ 14:26 Ы. х. к. 32:36; 4 Хаан. 9:8
+ 14:26 Хост. 3:7; 4 Хаан. 13:23
+ 14:28 2 Чыл. 8:3
+ 15:1 4 Хаан. 14:21
+ 15:3 2 Чыл. 25:2
+ 15:4 3 Хаан. 15:14; 22:43
+ 15:5 Лев. 13:3
+ 15:5 Лев. 13:46
+ 15:9 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 15:12 4 Хаан. 10:30
+ 15:14 3 Хаан. 14:17
+ 15:18 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 15:19 1 Чыл. 5:26
+ 15:19 Ос. 5:13
+ 15:24 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 15:28 3 Хаан. 12:28; 14:16
+ 15:32 4 Хаан. 15:7
+ 15:34 2 Чыл. 26:4
+ 15:35 3 Хаан. 15:14; 22:43
+ 15:35 2 Чыл. 23:20
+ 15:37 4 Хаан. 16:5; Иса. 7:1
+ 16:3 3 Хаан. 12:28-30
+ 16:3 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 16:4 Ы. х. к. 12:2
+ 16:5 4 Хаан. 15:37; Иса. 7:1
+ 16:6 Ы. х. к. 2:8; 4 Хаан. 14:22
+ 16:7 4 Хаан. 15:19, 29
+ 16:8 4 Хаан. 12:18
+ 16:9 Иса. 22:6; Ам. 1:5; 9:7
+ 16:10 Иса. 8:2
+ 16:14 Хост. 27:1; 2 Чыл. 4:1
+ 16:15 Хост. 29:39-41
+ 16:17 3 Хаан. 7:27-39
+ 16:17 3 Хаан. 7:23-26
+ 16:18 Иер. 2:18; Иез. 16:28; 23:12
+ 17:1 4 Хаан. 15:30
+ 17:3-4 Ы. х. к. 28:36

+ 17:5 Ы. х. к. 28:52; 4 Хаан. 18:9-12; Ам. 3:11

+ 17:6 1 Чыл. 5:26
+ 17:7 Лев. 25:38; Хост. 20:2
+ 17:8 Лев. 18:3; Ы. х. к. 18:9
+ 17:9 4 Хаан. 18:8
+ 17:10 Хост. 23:24
+ 17:12 Хост. 20:4-5
+ 17:13 Неем. 9:30; Иер. 18:11; 36:3
+ 17:14 Ы. х. к. 9:6; 2 Чыл. 30:8
+ 17:15 Ы. х. к. 29:25
+ 17:15 Иер. 2:5; Рим. 1:21
+ 17:15 Ы. х. к. 12:30
+ 17:16 3 Хаан. 12:28
+ 17:16 3 Хаан. 14:15; 16:33
+ 17:16 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 21:3; 23:5
+ 17:17 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 17:19 Иер. 3:8
+ 17:20 4 Хаан. 13:3; 15:29
+ 17:21 3 Хаан. 11:11,
+ 17:21 3 Хаан. 12:20
+ 17:21 3 Хаан. 12:28-30
+ 17:24 Эзра 4:2,
+ 17:28 3 Хаан. 12:29
+ 17:31 Ы. х. к. 12:31
+ 17:32 3 Хаан. 12:29
+ 17:33 Соф. 1:5
+ 17:34 Э. д. 32:28; 35:10
+ 17:35 Ы. х. к. 5:9; Башт. 6:10
+ 17:36 Ы. х. к. 6:13
+ 17:37 Хост. 20:5
+ 17:41 3 Хаан. 18:21
+ 18:4 Ы. х. к. 16:21-22; 2 Чыл. 31:1
+ 18:4 Сан. 21:8-9
+ 18:5 4 Хаан. 23:25
+ 18:8 4 Хаан. 17:9
+ 18:9 4 Хаан. 17:3-7; Ам. 3:11
+ 18:11 1 Чыл. 5:26
+ 18:12 Ос. 14:1
+ 18:14 Иис. 15:39
+ 18:15 3 Хаан. 15:18; 4 Хаан. 12:18
+ 18:17 Иис. 15:39
+ 18:17 Иса. 7:3
+ 18:18 Иса. 22:20
+ 18:18 Иса. 22:15; 37:2
+ 18:21 Иез. 29:6
+ 18:21 Иса. 30:2
+ 18:22 4 Хаан. 18:4; 2 Чыл. 31:1
+ 18:26 Эзра 4:7; Дан. 2:4
+ 18:31 3 Хаан. 4:25
+ 18:32 Ы. х. к. 8:7-10
+ 18:34 4 Хаан. 17:24; Иса. 10:9
+ 18:35 Дан. 3:15
+ 18:35 4 Хаан. 19:12; Иса. 10:11
+ 19:2 Иса. 22:15, 20; 36:3
+ 19:3 Ос. 13:13
+ 19:4 2 Хаан. 16:12
+ 19:6 Иса. 10:24
+ 19:8 Иис. 10:29-30
+ 19:12 Э. д. 11:31
+ 19:13 4 Хаан. 18:33-34

+ 19:15 Ы. х. к. 6:4; 3 Хаан. 18:39; Неем. 9:6; Ыд. ыр. 85:10; Иса. 44:6

+ 19:16 Ыд. ыр. 30:3; 70:2
+ 19:16 2 Чыл. 6:40; Дан. 9:18
+ 19:18 Иер. 16:20
+ 19:18 2 Чыл. 32:19
+ 19:19 Ыд. ыр. 82:19
+ 19:23 Ыд. ыр. 19:8
+ 19:25 Иса. 45:7
+ 19:26 Ыд. ыр. 128:6
+ 19:27 Ыд. ыр. 138:1-2
+ 19:28 Иез. 29:4; 38:4; Ам. 4:2; Авв. 1:15
+ 19:29 Иса. 7:11
+ 19:30 Иса. 27:6
+ 19:31 Иса. 9:7
+ 19:32 2 Хаан. 20:15
+ 19:35 2 Хаан. 24:16; 1 Чыл. 21:15
+ 19:35 Наум 3:3
+ 19:36 Э. д. 10:11; Иона 1:2
+ 19:37 Э. д. 8:4; Иер. 51:27
+ 19:37 Эзра 4:2
+ 20:3 4 Хаан. 18:3
+ 20:5 Ыд. ыр. 38:13; 55:9
+ 20:6 4 Хаан. 19:34
+ 20:8 Башт. 6:17
+ 20:11 Иис. 10:13
+ 20:13 2 Чыл. 32:27

+ 20:17 4 Хаан. 24:13; 2 Чыл. 36:10; Иер. 20:5; 27:19-21; Мих. 4:10

+ 20:18 4 Хаан. 24:12; 25:7; 2 Чыл. 33:11
+ 20:20 Неем. 2:14
+ 20:20 2 Чыл. 32:27-33
+ 21:3 4 Хаан. 18:4
+ 21:3 3 Хаан. 16:32-33
+ 21:3 Ы. х. к. 16:21

+ 21:3 Ы. х. к. 4:19; 4 Хаан. 17:16; 23:5; Иер. 8:2

+ 21:4 Ы. х. к. 12:11; 3 Хаан. 18:29
+ 21:4 Иер. 7:30; 32:34
+ 21:5 3 Хаан. 6:36; 7:12
+ 21:6 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 21:6 Лев. 19:26
+ 21:6 Лев. 19:31
+ 21:8 3 Хаан. 9:3; 2 Чыл. 7:12
+ 21:11 Иер. 15:4
+ 21:11 Э. д. 15:16; 3 Хаан. 21:26
+ 21:12 1 Хаан. 3:11; Иер. 19:3
+ 21:13 3 Хаан. 21:21; 4 Хаан. 17:6
+ 21:16 4 Хаан. 24:4
+ 21:17 2 Чыл. 33:18
+ 21:18 4 Хаан. 21:26; Ин. 19:41
+ 21:18 2 Чыл. 33:20
+ 21:21 4 Хаан. 21:2-7
+ 21:26 4 Хаан. 21:18
+ 22:1 Иис. 15:39
+ 22:2 Ы. х. к. 5:32
+ 22:4 4 Хаан. 12:9-15
+ 22:7 4 Хаан. 12:15
+ 22:8 Хост. 24:7; Ы. х. к. 31:24-26
+ 22:12 Иер. 26:24; 39:14; 40:5
+ 22:13 Ы. х. к. 29:27
+ 22:14 Лк. 2:36; Аж.-ч. 21:9; 1 Кор. 11:5
+ 22:14 Соф. 1:10
+ 22:17 Ы. х. к. 31:29
+ 22:19 Лев. 26:31; Иер. 44:22
+ 22:19 Иса. 57:15
+ 22:20 4 Хаан. 23:24; Иса. 57:1-2
+ 23:2 Ы. х. к. 31:11
+ 23:3 4 Хаан. 11:14
+ 23:3 2 Чыл. 15:12; 29:10; 34:31
+ 23:4 4 Хаан. 21:3
+ 23:4 3 Хаан. 15:13
+ 23:5 4 Хаан. 17:16; 21:3
+ 23:6 Ы. х. к. 16:21
+ 23:7 Ы. х. к. 23:17; 3 Хаан. 14:24
+ 23:9 Иез. 44:10-14
+ 23:10 Иис. 15:8; Иер. 7:31-32; 19:6
+ 23:10 Лев. 18:21; Ы. х. к. 18:10
+ 23:12 4 Хаан. 21:4-5
+ 23:13 Сан. 21:29; 3 Хаан. 11:5-7
+ 23:14 Хост. 23:24; 4 Хаан. 10:27
+ 23:15 3 Хаан. 12:28
+ 23:16 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2
+ 23:17 3 Хаан. 13:30-31
+ 23:20 Хост. 22:20
+ 23:20 Лев. 26:30; 3 Хаан. 13:2
+ 23:21 Хост. 12:3-11; Ы. х. к. 16:2-8
+ 23:24 Лев. 19:31; 20:27; Ы. х. к. 18:10-12
+ 23:25 4 Хаан. 18:5
+ 23:26 4 Хаан. 21:11; Иер. 15:4
+ 23:27 4 Хаан. 21:4
+ 23:29 Иер. 46:2
+ 23:29 Иис. 17:11
+ 23:30 4 Хаан. 9:28
+ 23:30 1 Хаан. 10:1
+ 23:31 4 Хаан. 24:18
+ 23:33 Сан. 34:11; Иер. 39:5
+ 23:34 4 Хаан. 24:17; Дан. 1:7
+ 23:34 Иер. 22:12
+ 24:1 Иер. 25:1; Дан. 1:1
+ 24:2 4 Хаан. 20:17; 21:12-14; 23:27
+ 24:3-4 4 Хаан. 21:2-7, 16, 23-26

+ 24:12 4 Хаан. 20:18; Иер. 24:1-2; Иез. 17:12-13

+ 24:13 4 Хаан. 20:17; Иер. 20:5
+ 24:13 Дан. 1:2
+ 24:15 Ы. х. к. 28:36; Иер. 24:1; Иез. 17:12
+ 24:17 4 Хаан. 23:34; Иер. 37:1
+ 24:17 Дан. 1:7
+ 24:18 4 Хаан. 23:31
+ 24:20 Иез. 17:15
+ 25:1 Ы. х. к. 28:52
+ 25:6 Сан. 34:11; 4 Хаан. 23:33
+ 25:6 Иер. 21:7; Иез. 23:24
+ 25:7 Соф. 1:8
+ 25:7 Ы. х. к. 28:36; 4 Хаан. 20:18
+ 25:8 Иер. 32:1
+ 25:8 Иер. 39:9; 40:1
+ 25:9 Лев. 26:31; Иез. 16:41
+ 25:10 Неем. 1:3
+ 25:13 3 Хаан. 7:15-37; 2 Чыл. 4:1-15
+ 25:13 Иер. 27:19
+ 25:14 3 Хаан. 7:45,
+ 25:16 3 Хаан. 7:47
+ 25:17 3 Хаан. 7:15-22
+ 25:18 1 Чыл. 6:14; Эзра 7:1
+ 25:18 Иер. 21:1; 29:25; 37:3
+ 25:22 4 Хаан. 22:12; Иер. 26:24
+ 25:22 Иер. 39:14; 40:5,
+ 25:23 Иис. 18:26
+ 25:25 Иер. 36:13
+ 25:26 Иер. 43:4-7
+ 25:27 4 Хаан. 24:12, 15
+ 25:27 Иер. 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

4 Хааннар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ